Conclusie
Nr. 112.917
mr J.W. Fokkens
Zitting 9 mei 2000
Conclusie
inzake: [Verdachte]
Edelhoogachtbaar College,
1. Het gerechtshof te Amsterdam van 29 maart 1999 heeft verdachte wegens het
opzettelijk doen van onjuiste belastingaangifte, meermalen gepleegd, veroordeeld
tot een gevangenisstraf van achttien maanden.
2. Namens verdachte hebben mrs C.F. Korvinus en G.G.J. Knoops, advocaten te
Amsterdam, twintig middelen van cassatie ingediend. De eerste zeven middelen
hebben alle betrekking op het in feitelijke aanleg gevoerde verweer dat de
beginselen van een goede procesorde zijn geschonden, als gevolg waarvan het
openbaar ministerie niet-ontvankelijk verklaard zou moeten worden of tenminste
bewijsuitsluiting zou moeten volgen. De middelen acht tot en met twintig klagen
over de bewezenverklaring van belastingfraude.
3. Het eerste middel behelst de klacht dat het hof het verweer dat ten tijde van de
vordering GVO geen sprake was van een redelijk vermoeden van schuld van
verdachte aan een strafbaar feit, ten onrechte, althans onvoldoende gemotiveerd
heeft verworpen. De vordering zou immers zijn gebaseerd op oude, al voor 1994 bij
justitie bekend zijnde CID-informatie die voor dat redelijk vermoeden eerder
onvoldoende was gebleken.
4. Ter terechtzitting in hoger beroep heeft de raadsman van verdachte gesteld dat
aan de vordering GVO van 5 oktober 1994 geen redelijk vermoeden van schuld ten
grondslag lag. De vordering zou immers enerzijds op een nietszeggend
milieuonderzoek en anderzijds op een pv van [verbalisant 1], toen werkzaam bij
het KTR (Kernteam Randstad -noord en -midden) steunen, welk pv CID-informatie
bevatte die eerder onvoldoende was bevonden om [verdachte] als verdachte aan te
merken.
5. Het hof heeft naar aanleiding van dat verweer het volgende overwogen:
“ Naar het oordeel van het hof levert de CID-informatie, opgenomen in het proces-
verbaal van 28 september 1994 van [verbalisant 1], jegens verdachte voldoende
verdenking van (tenminste) een concreet strafbaar feit op, te weten deelname aan
een criminele organisatie. Hieraan doet niet af dat deze informatie bij de
onderscheiden RCID’s grotendeels is binnengekomen in de periode voor 1 april
1994 (datum waarop zogenaamd “RADAR-onderzoek” is gestart naar een
criminele organisatie waaraan verdachte leiding zou geven, JWF). Deze informatie
is, immers op één niet relevante uitzondering na, voor het eerst aan het KTR in de
persoon van [verbalisant 1] verstrekt in september 1994. De stelling van de
raadsman dat eerder was vastgesteld dat op basis van deze informatie geen
concrete gegevens of aanknopingspunten voorkwamen waaruit [verdachte] als
verdachte zou kunnen worden bestempeld, mist derhalve feitelijke grondslag.”
6. Het oordeel van het hof dat niet eerder was vastgesteld dat deze informatie
geen aanleiding gaf tot enige actie van de zijde van justitie is feitelijk en, gelet op
de verklaring van [verbalisant 1], luidende: “Tot december 1993
ben ik chef CID van het IRT geweest(…) Op 7 december 1993 plofte het IRT (…)
Wij hadden echter nog niet voldoende informatie in december 1993 over
[verdachte] om over te kunnen gaan tot zijn aanhouding. Wel was er toen al CID-
informatie over [verdachte]. Die informatie is teruggestuurd. Ik begrijp dat met “het
rondje [verbalisant 1]” wordt bedoeld het door mij in 1994 informeren bij de CID’s in
het land naar informatie over [verdachte] (…) Ik heb toen, tegen de personen van
de CID’s die ik benaderde, gezegd dat de CID van het KTR actuele informatie, die
ook te gebruiken was, over [verdachte] wilde hebben. Ik heb van de CID’s nieuwe
informatie over [verdachte] ontvangen (…) Geen van de informaties die ik in 1994
ontving heb ik herkend als eerder, in de IRT-tijd, verstrekte informatie. Alleen de
informatie dat [verdachte] de organisatie van Bruinsma had overgenomen, was al
lang bekend (…)” niet onbegrijpelijk. Het oordeel dat de informatie vervat in het
proces-verbaal van 28 september 1994 een redelijk vermoeden van schuld van
verdachte aan de in de vordering GVO genoemde feiten op kon leveren, geeft geen
blijk van een verkeerde rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk. Het eerste middel
faalt.
7. Het tweede middel behelst de klacht dat het hof ten onrechte zou hebben
geoordeeld dat er ondanks de langdurige inzet van dwangmiddelen tegen
verdachte geen sprake is geweest van een inbreuk op zijn persoonlijke
levenssfeer.
8. Allereerst merk ik op dat het hof, anders dan de indieners stellen, wel degelijk
van een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van verdachte is uitgegaan - er zijn
immers dwangmiddelen, onder andere telefoontaps, tegen hem ingezet -, maar
van oordeel is geweest dat er niet van een zodanige inbreuk sprake was, dat er
geen eerlijke berechting als gewaarborgd in artikel 6 EVRM Pro zou hebben
plaatsgevonden. De overweging van het hof luidt als volgt: “Hoewel kan worden
betoogd dat het opsporingsonderzoek en het gerechtelijk vooronderzoek achteraf
bezien niet veel bezwarende gegevens hebben opgeleverd, kan niet worden
volgehouden dat de in de loop van die onderzoeken gebleken feiten en
omstandigheden - gezien in het licht van de verdenking van op grote schaal
gepleegde strafbare feiten- onvoldoende grond boden om telkens tot verlenging van
de dwangmiddelen over te gaan. Het is juist dat dit gebruik lang heeft geduurd.
Alle omstandigheden in aanmerking nemend is het hof niet van oordeel dat te
dezen langduriger gebruik is gemaakt van dwangmiddelen dan als door de
omstandigheden gerechtvaardigd kan worden beschouwd. Derhalve is niet
aannemelijk geworden dat er sprake is geweest van een zodanige inbreuk op de
persoonlijke levenssfeer van verdachte dat er hierdoor in het licht van artikel 6 van Pro
het EVRM geen sprake meer zou zijn van een eerlijke berechting.”
9. De toets aan de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit, die het hof
volgens de indieners niet heeft aangelegd, ligt in het oordeel van het hof besloten.
Het hof oordeelt immers dat de omstandigheden de langdurige inzet van de
dwangmiddelen tegen verdachte rechtvaardigden, nu er een verdenking was van op
grote schaal gepleegde strafbare feiten en het onderzoek aanvankelijk zoadanige
gegevens opleverde dat er alle aanleiding was dit voort te zetten. Dat oordeel geeft
geen blijk van een verkeerde rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk. Ik wijs in dit
verband op de motivering van de vrijspraak van feit 1, die inhoudt dat het
onderzoek sterke aanwijzingen opleverde dat het samenwerkingsverband van
verdachten en zijn medeverdachten zich bezighield met zaken die het daglicht
niet konden velen, zoals onder meer bleek uit de pogingen die men ondernam
(door verhullend taalgebruik en wisselende telefoonaansluitingen) om te
voorkomen dat men werd afgeluisterd.
10. Het derde middel behelst de klacht dat het hof het verweer dat al het
bewijsmateriaal dat is verworven na de uitbreiding van het GVO van 5 augustus
1995, onrechtmatig zou zijn verkregen, ten onrechte, althans onvoldoende
gemotiveerd heeft verworpen.
11. Ter terechtzitting in hoger beroep heeft de verdediging kort gezegd een beroep
op onrechtmatig verkregen bewijs gedaan omdat aan de nadere vordering GVO
van 2 augustus 1995 de zogeheten Bruinsma-taps ten grondslag zijn gelegd,
welke taps, zo begrijp ik uit de stukken, zijn verkregen in het in 1989 gestarte
onderzoek tegen Bruinsma, verdachte en anderen en ingevolge een bevel van de
rechter-commissaris reeds in 1993 vernietigd hadden moeten worden (artikel 125h
Sv oud).
12. De nadere vordering GVO zag op uitbreiding van het lopende vooronderzoek
met verdenking van overtreding van artikel 68 AWR Pro, het doen van een onjuiste
belastingaangifte. De nadere vordering is, zo kan uit de stukken worden
opgemaakt, gedaan naar aanleiding van overleg met de belastinginspecteur, welk
overleg het vermoeden deed rijzen dat verdachte in Nederland belastingplichtig
was zonder dat de door hem ingevulde aangiftebiljetten daar blijk van gaven.
13. Het hof heeft in het arrest bij de bespreking van de niet-
ontvankelijkheidsverweren twee delen van processen-verbaal opgenomen, waaruit
het heeft afgeleid “(…) dat de nadere vordering gerechtelijk vooronderzoek van 2
augustus 1995 niet uitsluitend op de Bruinsma-taps steunde, maar dat andere
gegevens, waaronder de observatieverslagen en de door verdachte ingeleverde
aanslagbiljetten op zich reeds voldoende verdenking van opzettelijk handelen in
strijd met artikel 68 AWR Pro rechtvaardigen.”
14. Aansluitend overwoog het hof: “Naar het oordeel van het hof kon de
rechter-commissaris ook zonder de Bruinsma-taps overgaan tot de uitbreiding van
het gerechtelijk vooronderzoek. Voor zover de raadsman heeft willen betogen dat
al hetgeen na de uitbreiding van het gerechtelijk vooronderzoek aan bewijs is
vergaard onrechtmatig is geweest, wordt dit door het hof verworpen. Het hof
begrijpt dat de Bruinsma-taps aan de inspecteur zijn voorgelegd (in het kader van
genoemd overleg, JWF) zodat hij deze kon betrekken bij zijn beoordeling van de
vraag waar het middelpunt van de levensbelangen van [verdachte] in 1990 en 1991
lag. Het hof blijft bij zijn eerder (17 juli 1998) uitgesproken oordeel dat de
Bruinsma-taps niet gebruikt hadden mogen worden en dus ook niet aan de
inspecteur hadden mogen worden voorgelegd, nu deze vernietigd hadden behoren
te zijn. Niet is evenwel gebleken of aannemelijk geworden dat deze taps met
doelbewuste schending van of met grove veronachtzaming van de belangen van
verdachte of van zijn recht op een eerlijk proces aan de inspecteur zijn voorgelegd.
Het hof acht het gebruik van de Bruinsma-taps van onvoldoende belang om
hieraan in de strafzaak gevolgen te verbinden.”
15. Onder het kopje “bewijsverweren” heeft het hof in dit verband nog
opgenomen: “Voor zover verdachte zich erop heeft beroepen dat de zogenaamde
“Bruinsma-taps” niet mogen worden gebezigd voor het bewijs van de
belastingdelicten merkt het hof op dat de taps niet zijn opgenomen onder de
bewijsmiddelen. Daaraan zij toegevoegd: voorts is niet gebleken dat de
bewijsmiddelen die wél worden gebruikt, rechtstreeks dan wel in belangrijke mate
het gevolg zijn van het gebruik van de taps bij de nadere vordering GVO van 5
augustus 1995 (vordering is van 2 augustus 1995, JWF).”
16. In het middel wordt allereerst aangevoerd dat de taps wel degelijk als
uitsluitende grondslag voor het nadere GVO hebben te gelden, omdat
“observatiegegevens en aangiftebiljetten zogeheten, qua
opzet/schuldcomponenten, kleurloze gegevens behelzen,” dit in tegenstelling tot
de taps die derhalve voor de toewijzing van de vordering doorslaggevend moeten
zijn geweest.
17. Deze klacht treft geen doel. Het oordeel van het hof dat andere gegevens dan
de Bruinsma-taps voldoende verdenking van opzettelijk handelen in strijd met art.
68 konden opleveren, geeft geen blijk van een verkeerde rechtsopvatting en is niet
onbegrijpelijk. De omstandigheid dat het hof voor de bewezenverklaring van
opzettelijk handelen in strijd met artikel 68 AWR Pro ook verklaringen van verdachte
relevant achtte, neemt niet weg dat ook zonder dergelijke verklaringen er sprake
kon zijn van een verdenking ter zake.
18. In hun tweede klacht bepleiten de stellers van het middel dat de Hoge Raad
terugkomt op zijn eis dat het verkregen bewijsmateriaal rechtstreeeks dan wel in
belangrijke mate is verkregen door het onrechtmatig handelen. Ik zie hiervoor geen
reden, alleen al omdat de rechtsgrond van de uitsluiting niet is de noodzaak van
sturing en disciplinering van de politie, maar de inbreuk op rechten van de
verdachte. Uitsluiting ligt dan als sanctie alleen voor de hand als die inbreuk tot
het verkrijgen van bewijsmateriaal heeft geleid. Is dat niet het geval, dan kan
bijvoorbeeld op grond van art. 359a Sv worden gedacht aan strafvermindering. Zie
voor een voorbeeld: HR NJ 1999, 104. Ook het derde middel faalt.
19. Het vierde middel richt zich tegen de onder punt 9 weergegeven
slotoverweging van het hof dat niet is gebleken of aannemelijk geworden dat de
Bruinsma-taps met doelbewuste schending van of met grove veronachtzaming van
de belangen van verdachte of van zijn recht op een eerlijk proces aan de
inspecteur zijn voorgelegd. Die conclusie zou zich niet verdragen met andere
overwegingen in ‘s-Hofs arrest, inhoudende dat “ (…) bij het in het voorjaar van
1994 aangevangen onderzoek (waaraan overigens een zekere verbetenheid niet
kan worden ontzegd) fouten zijn gemaakt, sommige van ernstige aard, namelijk
(…) het gebruik van de Bruinsma-taps.” Uit de omstandigheid dat het onderzoek
met een zekere verbetenheid is gevoerd, zou immers volgen dat er wel degelijk
sprake is geweest van ernstige onachtzaamheid ten aanzien van de belangen van
de verdachte.
20. Die klacht treft mijns inziens geen doel. De enkele omstandigheid dat het
onderzoek tegen verdachte met een zekere verbetenheid is gevoerd betekent op
zich nog niet dat er ten aanzien van een gedurende dat onderzoek gemaakte fout
sprake is van een grove veronachtzaming van de belangen van verdachte bij het
maken van die fout.
21. Vervolgens betoogt het middel, dat het gebruik van de tap-gegevens uit het
Bruinsma-onderzoek op zich een zodanig ernstige schending van het recht op een
fair trial oplevert, dat dit tot niet-ontvankelijkheid dient te leiden zonder dat behoeft
te worden aangetoond dat er ‘opzettelijk dan wel met doelbewuste schending van
de belangen van verdachte is gehandeld.
22. In NJ 1996, 249 heeft Uw Raad overwogen dat onrechtmatig optreden van
opsporingsambtenaren een zodanige schending van de beginselen van een goede
procesorde kan opleveren, dat - ook in een geval waarin overigens voldoende op
rechtmatige wijze verkregen bewijsmateriaal voorhanden is - niet-ontvankelijkheid
van het openbaar ministerie als sanctie moet volgen. Een zo ver gaande sanctie is
echter pas aan de orde indien sprake is van ernstige inbreuken op genoemde
beginselen, waardoor doelbewust of met grove verontachtzaming van de belangen
van de verdachte aan diens recht op een eerlijke behandeling van zijn zaak is
tekortgedaan, aldus Uw Raad.
23. In de conclusie in die zaak heeft mijn toenmalig ambtgenoot Van Dorst
aangegeven dat de Hoge Raad, waar hij het verval van het vervolgingsrecht in NJ
1982, 233 nog zonder enige restrictie aanvaardde als antwoord op schending van
de beginselen van een goede procesorde, in uitspraken van latere datum te
kennen heeft gegeven dat die sanctie alleen in het uiterste geval, bij ernstige
schending van die beginselen, opgelegd dient te worden (voor een overzicht van
die uitspraken verwijs ik naar die conclusie). In geval van verdragsschendingen is
de relativering van die sanctie al eerder aangenomen (o.a. HR NJ 1974, 272;
G.J.M. Corstens, a.w., p.206-208). Uw Raad heeft de voorwaarden voor niet-
ontvankelijkheid in geval van schending van de beginselen van een goede
procesorde in de Zwolsmanzaak aangescherpt, door te overwegen dat er
bovendien doelbewust en met grove verontachtzaming van de belangen van de
verdachte moet zijn gehandeld. Is dat laatste niet het geval, dan is een
terechtwijzing van het openbaar ministerie die ertoe leidt dat de vraag naar de
schuld van verdachte in het geheel niet meer aanbod komt, niet op zijn plaats, zo
begrijp ik die toevoeging.
24. Sindsdien heeft Uw Raad klachten over het uitblijven van de niet-
ontvankelijkheid bij schending van de beginselen van een goede procesorde
steeds mede in het licht van die nieuwe voorwaarde beoordeeld (zie met name HR
NJ 1999, 122 en NJ 1999, 565). Ik zie geen reden om op dit uitgangspunt terug te
komen. De indieners van het middel stellen weliswaar dat het gebruik van die taps
zo ernstig is dat daarop zonder meer de niet-ontvankelijkheid van het openbaar
ministerie dient te volgen, maar onderbouwen dit oordeel niet nader. Uitgaande
van de vaststelling van het hof dat die taps geen bepalende invloed hebben gehad
in deze zaak, is volstrekt niet duidelijk in welk opzicht verdachtes recht op een
eerlijk proces door dit gebruik is geschonden. Ik kan daarvoor in de toelichting ook
geen enkel aanknopingspunt vinden. Het middel is ondeugdelijk.
25. Het vijfde middel behelst de klacht dat het hof het beroep op de niet-
ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in zijn vervolging wegens schending
van de beginselen van een goede procesorde door het beïnvloeden van getuigen
tijdens een training vóór de zitting, ten onrechte, althans onvoldoende gemotiveerd
heeft verworpen.
26. Het hof heeft naar aanleiding van dat verweer het volgende
overwogen: “a. Op 28 september 1998 heeft het hof (onder meer) het volgende
oordeel uitgesproken, met het voorbehoud dat het een voorlopig oordeel was,
aangezien het hof nader onderzoek (getuigenverhoren) noodzakelijk achtte:
Gebleken is dat, nadat het hof op 17 juli 1998 had beslist dat enige chefs van
regionale CID's en enige observanten (op verzoek van de verdediging) op de lijst
van getuigen werden geplaatst, op initiatief van onder anderen de chef CID van het
KTR [getuige 7] aan deze getuigen is aangeboden op het bureau van het KTR een
zogenaamde rechtbanktraining te volgen. De getuigen hebben aan die uitnodiging
gehoor gegeven. De training is telkens gegeven door de bedrijfspsycholoog
[getuige 5]. Bij de training van de CID-chefs waren verder aanwezig [getuige 7] en
ongeveer vijf CID-runners van het KTR; bij de training van de observanten was
naast [getuige 5] de chef van het observatieteam van het KTR aanwezig. [getuige
5] heeft voor de training van elke getuige een vragenlijst opgesteld, dit mede aan
de hand van (een) door de betrokkene opgemaakt(e) proces(sen)-verbaal, dan wel
poces(sen)-verbaal waarin observaties van de getuige zijn gerelateerd. Het hof
gaat er vanuit dat bij het entameren van de training niets anders heeft voorgezeten
dan de door (onder anderen) [getuige 5] meegedeelde drievoudige doelstelling, te
weten:a. bijdragen aan de stressbestendigheid, mede om te voorkomen dat de
getuige in paniek of verwarring zou raken als in snelle opeenvolging een groot
aantal vragen op hem zou worden afgevuurd; b. aanwijzingen geven over gedrag en
houding tijdens het verhoor; c. opfrissen van dossierkennis (noodzakelijk geacht
vanwege de omvang van de zaak), mede ter wille van het zelfvertrouwen. Op deze
meervoudige doelstelling valt op zichzelf niets aan te merken. Het hof is van
oordeel dat (uit een oogpunt van een eerlijk proces) het in het algemeen
gesproken niet ontoelaatbaar is dat op initiatief van leidinggevenden bij de politie
een cursus/training als hier aan de orde, met de hiervoor onder a en b genoemde
doelstellingen, wordt aangeboden aan de politie-ambtenaren, van wie bekend is
dat zij ter rechtzitting of bij een rechter-commissaris opgeroepen zijn of zullen
worden. Het aansporen en het gelegenheid geven tot het ophalen van de
dossierkennis voorafgaande aan het verhoor is evenmin bedenkelijk. Bijzondere
aspecten van dit geval zijn: - het feit dat het om getuigen á décharge gaat; - het
gebruik van de casus van deze zaak- als oefenstof, - het feit dat de training is
gegeven door en bij het KTR; - de aanwezigheid van CID-rechercheurs van het
KTR bij de training van de externe CID-chefs. Het hof deelt niet het (naar het hof
begrijpt) door de verdediging aangehangen standpunt dat zodra politie-ambtenaren
door de verdediging als getuigen zijn opgegeven, respectievelijk op haar verzoek
op de lijst van getuigen zijn geplaatst, (ambtelijk) contact met deze getuigen met
betrekking tot de zaak waarover het gaat niet meer is toegelaten. Dat de door
[getuige 5] gestelde vragen telkens waren ontleend aan en (vrijwel uitsluitend)
betrekking hadden op juist de materie waarover -naar kennelijk ook door [getuige
5] verwacht - de getuige ter terechtzitting zou worden gehoord, acht het hof
onverstandig. Voor geen van de hiervoor vermelde drie doelstellingen was dat
noodzakelijk; de getuigen zouden hun geheugen ook zeer wel op eigen houtje aan
de hand van de (oude) stukken hebben kunnen opfrissen. Onverstandig, omdat
daardoor de schijn is gewekt dat het tevens de bedoeling was te voorkomen dat
de getuigen zouden verklaren in een door KTR-functionarissen niet gewenste zin.
Die schijn is versterkt doordat de trainingsgesprekken met de externe CID-chefs
op uitnodiging van het KTR en in een KTR-setting hebben plaatsgevonden, met
nota bene -in elk geval naar de schijn- belanghebbende KTR-leden als toehoorder
en/of klankbord. Dit levert een drievoudige onderstreping van het woord oordeel
"onverstandig" op. Dit laatste geldt minder ten aanzien van de
trainingsgesprekken met de KTRobservanten. Dat waren gesprekken met het
eigen personeel en het is normaal te achten dat die gesprekken werden gehouden
in de eigen omgeving. Niettemin was het ook hier verstandiger geweest het
opfrissen van het geheugen aan de getuigen zelf over te laten. Het oordeel van de
raadslieden dat ten gevolge van de gehouden trainingen sprake is van een, zo niet
doelbewuste schending van de belangen van de verdediging, dan toch een
schending als gevolg van grove veronachtzaming van die belangen, deelt het hof
niet. Beslissend acht het hof dat, zoals uit het uitgebreide door het hof ingestelde
onderzoek is gebleken, al deze handelingen geen wezenlijke schending van die
belangen tot resultaat hebben gehad doordat niet overeenkomstig de waarheid is
verklaard. Opgemerkt dient te worden dat -al hetgeen thans bekend is nader
beschouwd- veel ruimte voor een wezenlijke beïnvloeding er niet was; gelet op
alles wat al in processen-verbaal die tot het dossier behoren was vastgelegd en
gelet op hetgeen uit hoofde van bronbescherming terecht aan de openbaarheid
onttrokken dient te blijven, was er voor de getuigen weinig ruimte om te
schipperen met de waarheid. b. Vervolgens heeft het hof getuigen, onder wie
[getuige 5] en [getuige 7], (wederom) gehoord. Ook na deze verhoren blijft het hof
bij het eerder (voorlopig) overwogene en derhalve bij het oordeel dat niet
aannemelijk- is geworden- dat de training tot gevolg heeft gehad dat de getrainde
getuigen de hun ter zitting gestelde vragen niet naar behoren en naar waarheid
hebben beantwoord. Evenmin is aannemelijk geworden dat geprobeerd is de
getuigen te beïnvloeden ten detrimente van het waarheidsgehalte van hun
verklaring en/of van de mogelijkheid van een behoorlijk verhoor van hen. Hoewel
het beter ware geweest als de getuigen zich op een andere manier op hun verhoor
hadden voorbereid dan is gebeurd, is het niet zo dat de verdediging daardoor
wezenlijk in haar belangen is geschaad.”
27. Ook hier komt de klacht erop neer dat het hof ten onrechte heeft geoordeeld
dat de door het hof onwenselijk geachte getuigentraining in casu niet tot niet-
ontvankelijkheid van het openbaar ministerie leidt, omdat niet aannemelijk is
geworden dat geprobeerd is daarmee de getuigen te beïnvloeden ten detrimente
van het waarheidsgehalte van hun verklaring of de mogelijkheid van een behoorlijk
verhoor van hen en evenmin aannemelijk is geworden dat daardoor de
waarheidsvinding daadwerkelijk is belemmerd. De enkele omstandigheid dat
daardoor de schijn van beïnvloeding is ontstaan, zou reeds doorslaggevend zijn.
28. Die opvatting acht ik niet juist. Niet-ontvankelijkheid past slechts indien er
sprake is van handelen dat een ernstige onbreuk op de beginselen van een goede
procesorde oplevert waardoor doelbewust of met grove veronachtzaming van die
belangen aan verdachtes recht op een eerlijke behandeling van zijn zaak is
tekortgedaan (NJ 1996, 249). De enkele schijn dat dit het geval zou kunnen zijn,
is, indien door de rechter is vastgesteld dat in werkelijkheid van een dergelijke
schending geen sprake is geweest, daarvoor niet voldoende. De stellers van het
middel trekken een parallel met de rechtspraak ten aanzien van het recht door
een onpartijdige rechter te wortden berecht, waar ook de gerechtvaardigde vrees
dat de rechter niet onpartijdig is een schening van dat recht kan opleveren. Die
vergelijking gaat echter niet op. Bij het recht op berechting door een onpartijdige
rechter gaat het erom dat degene die oordeelt over de gegrondheid van de tegen
de verdachte aangespannen vervolging onpartijdig is en ook geacht kan worden
onpartijdig te zijn. Hier gaat het om het gedrag van de vervolgende instantie. Indien
dit de schijn wekt van, zoals hier onbehoorlijke beïnvloeding van getuigen en de
rechter vervolgens vaststelt dat van een zodanige beïnvloeding geen sprake is
geweest, kan op grond van die vaststelling door de onafhankelijke en onpartijdige
rechter worden aangenomen dat het proces daardoor niet oneerlijk is verlopen.
Indien echter tegen de rechter de schijn van partijdigheid - beter wellicht niet
onpartijdigheid - bestaat, kan, omdat de rechter de beslissende autoriteit is, juist
niet worden aangenomen dat het proces eerlijk is verlopen. Daarover blijft twijfel
bestaan. Vandaar dat de schijn van niet-onpartijdigheid van de rechter tot het
oordeel kan leiden dat art. 6 EVRM Pro is geschonden, terwijl dat niet het geval is,
indien door het openbaar ministerie niet meer dan de schijn van een oneerlijke
procesvoering is gewekt.
29. Gelet op HR NJ 1996, 249 geeft het oordeel van het hof geen blijk van een
verkeerde rechtsopvatting. Het oordeel is niet onbegrijpelijk en kan voor het
overige in cassatie niet op zijn kuistheid worden beoordeeld Het middel faalt dan
ook.
30. Het zesde middel behelst de klacht dat het hof het beroep op de niet-
ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in zijn vervolging wegens schending
van de beginselen van een goede procesorde door het horen van (potentiële)
getuigen á decharge buiten de verdediging om, ten onrechte, althans onvoldoende
gemotiveerd heeft verworpen.
31. Het hof heeft het verweer van de verdediging dat aan het middel ten
grondslag ligt, als volgt in het arrest weergegeven: “In maart 1998 zijn
twee rechercheurs van het KTR naar Amerika gereisd om aldaar de reeds eerder
gehoorde getuigen [getuige 1], [getuige 2], [getuige 3] en [getuige 4] opnieuw te
horen, terwijl er op dat moment in de onderhavige zaak al hoger beroep was
ingesteld en de verdediging en de procureur-generaal van die nadere verhoren niet
op de hoogte waren gesteld. In juni 1998 hebben CID-functionarissen in de
Verenigde Staten personen, die in het onderzoek als getuigen waren gehoord en
die naar verwachting ook in hoger beroep wederom gehoord zouden gaan worden,
benaderd met de vraag of zij CID-matig informatie wilden verschaffen. In verband
met de twee voorgaande punten heeft de verdediging er nadrukkelijk op gewezen
dat de oficier van justitie Van Straelen heeft verklaard er geen moment aan
gedacht te hebben dat de verdediging tijdig op de hoogte gesteld had moeten
worden van de reis van de rechercheurs in maart 1998; de verdediging acht dit
onvoorstelbaar. Voorts acht de verdediging het onvoorstelbaar dat Van Straelen
niet heeft begrepen (zo niet heeft geweten) dat de gedetineerde personen die
tijdens de CID-verkenningsexpeditie in juni 1998 in Amerika benaderd zouden
worden de zogenaamde Amerika-getuigen waren. Met betrekking tot dit laatste
heeft de verdediging in dat verband benadrukt dat de hoofdofficier Van Brummen
(die verder van de zaak afstond dan de zaaksofficier Van Straelen) met wie de
CID-officier [getuige 6] samen met Van Straelen over die reis gesproken heeft,
verklaard heeft dat híj dat wel meteen begrepen had. De gevolgtrekking moet zijn
dat mr. Van Straelen toen hij door het hof als getuige werd gehoord niet
overeenkomstig de waarheid heeft verklaard.”
32. Het hof heeft in antwoord hierop het volgende overwogen: - naar
aanleiding van reis van 2 rechercheurs in maart 1998 - “Kort gezegd gaat
het hier om het volgende: Nadat door de verdachte hoger beroep was ingesteld
tegen het op 26 januari 1998 uitgesproken vonnis waarin ook een in de
telastelegging uitvoeriger vermeld vervoer (c.a.) van hashish per Great Alexzander
en Orcadia bewezen was verklaard, namelijk in maart 1998, zijn twee
rechercheurs van het KTR waaronder [verbalisant 2] naar Amerika gereisd en zij
hebben daar de reeds eerder (ook) als getuige gehoorde [getuige 2], [getuige 3],
[getuige 4] en [getuige 1] gehoord die bij onder meer dat vervoer (c.a.) betrokken
zouden zijn geweest. Dit is gebeurd met medeweten van de zaaks-officier Van
Straelen en is noch tevoren, noch naderhand aan de verdediging meegedeeld, laat
staan dat deze was uitgenodigd de verhoren bij te wonen. De procureur-generaal
is evenmin hierover geïnformeerd. b. Het verhoor van de genoemde getuigen had in
geen geval buiten de verdediging om mogen gebeuren. Het hof is echter niet van
oordeel dat hier (een opzettelijke) grove schending van het belang van de
verdediging aannemelijk is geworden. Wel is door onachtzaamheid een
verdedigingsbelang geschaad. Aangezien het hof, anders dan de verdediging,
voorts van oordeel is dat te dezen herstel in beginsel mogelijk is, doordat de vier
getuigen opnieuw door een rechter-commissaris worden gehoord in aanwezigheid
van de raadslieden, waarbij ook de verklaringen die in maart 1998> zijn afgelegd in
het verhoor kunnen worden betrokken (zoals ook is geschied), acht het hof de
sanctie van niet-ontvankelijkverklaring hier niet geboden. c. Door de raadslieden is
beklemtoond dat herstel niet meer mogelijk is omdat de getuigen, nadat zij hun
verklaring hebben afgelegd in het (geheiingehouden) verhoor van maart 1998, niet
meer onbevangen (anders) zouden kunnen verklaren. Hierover oordeelt het hof
anders. Het gaat immers om getuigen die al vóór maart 1998 ettelijke malen in
verband met vorenbedoeld hash-transport zijn gehoord, zowel als verdachte als
ook als getuige; niet aannemelijk is dat zij zich opeens bevangen zouden gaan
voelen doordat zij in dat ene verhoor in maart tegenover opsporingsambtenaren
nog hebben verklaard. d. De raadsman van verdachte heeft afgezien van het
bijwonen van het nader verhoor van deze getuigen door de rechter-commissaris.
Dit is voor zijn rekening, nu hij tot het bijwonen van een dergelijk verhoor
uitdrukkelijk is uitgenodigd.” - naar aanleiding van de CID-reis in juni 1998
- “a. Het hof gaat, mede gelet op de ter terechtzitting van het hof afgelegde
getuigenverklaringen, uit van de volgende gang van zaken: Na een gesprek met
KTR-rechercheur [verbalisant 2] (die, zoals onder ad 7 weergegeven, in maart
1998 de in Amerika gedetineerde [getuige 2], [getuige 3], [getuige 4] en [getuige
1] in de RADAR-zaak als getuigen had gehoord) is bij [getuige 7], chef CID van
het KTR, de gedachte opgekomen dat, aangezien aangenomen werd dat deze
getuigen niet het achterste van hun tong hadden laten zien (lees: wel wat meer
zouden kunnen verklaren dan zij tot dusver hadden gedaan), het opportuun kon
zijn te trachten CID-matig informatie van deze getuigen te verwerven. Hij heeft
deze zienswijze met de CID-officier [getuige 6] besproken. Deze schaarde zich
achter het idee en heeft in het gezamenlijk overleg van hem met de hoofdofficier
van justitie Van Brummen en de officier van justitie Van Straelen, zaaksofficier in
deze zaak, meegedeeld dat drie in Amerika gedetineerde personen wellicht CID-
matig informatie zouden kunnen verstrekken die van belang kon zijn voor (het
gedeelte, kort gezegd, de Great Alexzander van) de Radar-zaak. Daarbij heeft hij
de namen [...] en [...] genoemd. Hij heeft toestemming gevraagd voor een
dienstreis van hem en [getuige 7] met het doel te onderzoeken of die personen
bereid waren informatie te verstrekken. Van Brummen heeft een door [getuige 7]
uitgetikte en op 5 juni 1998 gedateerde reisopdracht ondertekend. [Getuige 6] en
[getuige 7] zijn onverrichter zake teruggekeerd. b. Geen geschreven of
ongeschreven regel van geldend recht (betreffende de bescherming van belangen
van een verdachte in een in welke instantie ook aanhangige strafzaak) verzet zich
ertegen dat in de loop van het strafgeding en zonder dat zulks aan de verdediging
wordt meegedeeld CID-functionarissen als getuige in het voorbereidend onderzoek
gehoorde personen benaderen met de vraag of zij CID-matig informatie willen
verschaffen. De vraag of aan de belangen van de verdachte/verdediging tekort is of
kan zijn gedaan is in beginsel alleen relevant voor zover het gaat om de wijze
waarop vervolgens met de eventueel verkregen informatie is gehandeld. c. tijdens
het verhoor van genoemde officieren van justitie als getuige ter zitting van het hof
is telkens ter sprake gekomen hoe gehandeld zou (moeten) zijn in het (zich niet
voorgedaan hebbende) geval dat een of meer van die personen meegedeeld
zou(den) hebben bereid te zijn informatie aan CID-functionarissen te verschaffen,
of dat zij zelfs terstond over de RADARzaak (en dan in het bijzonder over
[verdachte] en diens -pretense- organisatie) zouden zijn gaan verklaren. De
officieren hebben daarover niet gelijkluidend verklaard. d. Naar de regels van de
kunst zou, in het geval een van de bedoelde personen te kennen had gegeven dat
hij wel informatie wilde verschaffen, het als volgt zijn gegaan. [Getuige 6] en
[getuige 7] zouden het gesprek hebben afgebroken en zouden vervolgens een
(koppel) runner(s) naar die persoon hebben gestuurd. In het geval die persoon
onmiddellijk (spontaan) een verklaring zou hebben afgelegd, zou er niets aan in de
weg hebben gestaan dat [getuige 6]/[getuige 7] deze verklaring hadden
opgenomen. Indien de persoon te kennen zou hebben gegeven dat hij als getuige
onder naam zou willen verklaren, dan hadden [getuige 6]/[getuige 7] niet die
verklaring, maar slechts de mededeling dat de persoon “tactisch” wilde verklaren
op de voor CID-informatie gebruikelijke wijze aan het tactisch team kenbaar
gemaakt, waarna tactische rechercheurs - zonder enige kennis omtrent de
inhoud van hetgeen de persoon zou kunnen verklaren- die persoon konden gaan
horen, uiteraard na de verdediging daarvan op de hoogte te hebben gesteld en te
hebben uitgenodigd bij het verhoor aanwezig te zijn; een en ander in overleg met
en na instemming van de procureur-generaal die de zaak in hoger beroep
behandelt. e. De omstandigheid dat Van Straelen, [getuige 6] en ook [getuige 7]
als getuigen een (enigszins) ander scenario hebben geschetst voor het
hypothetische geval dat de bedoelde personen nog iets zouden hebben willen
zeggen, acht het hof in het kader van het niet-ontvankelijkheidsverweer alleen in
zoverre relevant dat bezien moet worden of daarmee steun wordt gegeven aan de
stelling dat een of meer van deze functionarissen er niet voor terugdeinst/ deinzen
al dan niet stelselmatig en bewust af te doen aan belangen van de verdediging. Dit
laatste is niet aannemelijk geworden.”
33. De eerste klacht betreft de reis van twee rechercheurs in maart 1998. De
stelling van het middel is dat het enkele feit dat het openbaar ministerie de
verdediging niet de gelegenheid heeft gegeven de verhoren bij te wonen, tot niet-
ontvankelijkheid van het openbaar ministerie zou moeten leiden en dat het hof ten
onrechte heeft geoordeeld dat hier herstel mogelijk was.
34. Ook hier verschil ik van mening met de stellers van het middel. De handelwijze
van het openbaar minsiterie is niet juist, maar dat betekent niet zonder meer dat
de niet-ontvankelijkheid moet volgen. Die sanctie past slechts, indien een eerlijk
proces als gevolg van deze handelwijze niet meer mogelijk is, zoals het hof
oordeelde in het genoemde NJ 1990, 719. Nu het hof, feitelijk en niet onbegrijpelijk
heeft vastgesteld dat deze situatie zich niet voordeed, omdat herstel via een nader
verhoor in aanwezigheid van de verdediging in dit geval wel mogelijk was, heeft het
hof - uitgaaande van die vaststelling - terecht geoordeeld dat dit verzuim niet tot
niet-ontvankelijkheid van het openbaar ministerie in zijn vervolging behoefde te
leiden. In zoverre faalt het middel.
35. Ook de klacht over de CID-reis kan niet slagen. Nu de betreffende reis niets
heeft opgeleverd valt niet in te zien hoe de verdachte daardoor in zijn recht op een
eerlijk proces geschaad kan zijn. Weliswaar sluit de enkele omstandigheid dat
onjuist optreden niets oplevert, niet uit dat de inbreuk op de rechten van de
verdachte zo ernstig is dat alleen al om die reden tot niet-ontvankelijkheid van het
openbaar ministerie moet worden besloten - bijv. bij marteling van een verdachte,
zonder dat dit tot verklaringen leidt - maar van een dergelijk grove inbreuk op de
rechten van de verdachte is hier geen sprake. Ook deze klacht slaagt niet.
36. Het zevende middel behelst de klacht dat het hof, gelet op al de door het hof
vastgestelde fouten die het openbaar ministerie in deze zaak zijn aan te rekenen,
ten onrechte, althans onvoldoende gemotiveerd afziet van niet-
ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie.
37. De overweging van het hof waartegen het middel zich richt, luidt:
“ Niet aanemelijk is geworden dat opzettelijk of door onachtzaamheid zozeer (en
onherstelbaar) tekort is gedaan aan de belangen van de verdediging of dat de
grenzen van het door een fair trial verlangd fatsoen zodanig zijn overschreden dat
een sanctie in de vorm van het niet ontvankelijk verklaren van het openbaar
ministerie of in enige andere vorm passend en geboden is.”
38. Anders dan de stellers van het middel menen, getuigt deze overweging niet
van een onjuiste rechtsopvatting en is zij evenmin onbegrijpelijk. Het hof heeft
weliswaar een aantal fouten vastgesteld, maar heeft tevens vastgesteld dat geen
van die fouten daadwerkelijk het proces en de waarheidsvinding hebben beïnvloed.
Het oordeel dat die fouten op zich ook niet van een zodanige aard zijn dat zij in
onderlinge samenhang bezien tot enige sanctie, anders dan de constatering dat
er fouten zijn gemaakt, aanleiding geven, getuigt niet van een verkeerde
rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk. Volgens het hof is immers de verdediging
bij fouten die haar bevoegdheden raakten nimmer daadwerkelijk geschaad, terwijl
de enige andere fout, het gebruik van de Bruinsma-taps,niet van betekenis is
geweest voor het verloop van het onderzoek. Ook dit middel faalt dus.
39. De overige middelen betreffen de bewezenverklaring van het opzettelijk doen
van onjuiste belastingaangiften. Nu in een bijlage bij de pleitnota in hoger beroep
de cassatieschrifturen in de belastingzaken van verdachte zijn gevoegd, merk ik
op dat de Hoge Raad op 3 mei 200 in beide zaken het beroep van [verdachte]
heeft verworpen, waarbij de middelen zijn afgedaan met de in art. 101a RO
bedoelde motivering.
40. Het achtste en dertiende middel hangen zozeer met elkaar samen, dat ik die
middelen tezamen bespreek. De middelen behelzen de klacht dat het hof ten
onrechte bewezen heeft verklaard dat verdachte in Nederland woonachtig en
belastingplichtig was en zo tot bewezenverklaring van het tenlastegelegde onjuist
en onvolledig doen van belastingaangifte is gekomen. De middelen haken aan bij
het door verdachte in feitelijke aanleg gevoerd verweer, dat hem ten onrechte
wordt verweten dat hij “in de aangiftebiljetten in strijd met de waarheid heeft
opgegeven dat hij niet in Nederland woonachtig en/of belastingplichtig is geweest.”
41. Inderdaad is verdachte een dergelijk verwijt gemaakt, zo blijkt uit de feitelijke
omschrijving in de tenlasteleggingen. Het hof heeft steeds bewezenverklaard dat
verdachte onjuist en onvolledig aangifte heeft gedaan (feit 9 t/m 11), “(…)
immers heeft verdachte opzettelijk op een (…) aangiftebiljet in strijd met de
waarheid opgegeven dat hij (…) niet in Nederland woonachtig zou zijn geweest
(…)”. Voor wat betreft feit 12 is bewezenverklaard dat hij op het aangiftebiljet
heeft opgegeven dat hij “niet in Nederland woonachtig” én niet “belastingplichtig”
zou zijn geweest.
42. Als ik het goed begrijp betogen de indieners in middel acht dat door of
namens verdachte weliswaar in brieven die met de aangiftebiljetten zijn
meegezonden, is vermeld dat hij niet (of slechts gedeeltelijk) in Nederland
woonachtig was, maar dat die vermelding enkel tot doel had te motiveren waarom
er nauwelijks of geen inkomen is opgegeven. Op zichzelf zou die vermelding geen
strafbare gedraging opleveren. De strafbare gedraging, het doen van onjuiste
aangifte, zou hoogstens het gevolg kunnen zijn van het vermelde standpunt.
43. Deze stelling kan geen stand houden. Zij gaat uit van een onjuiste opvatting
omtrent het begrip “aangifte.” Bedoelde brieven - en dus de daarin vervatte
mededelingen - maken deel uit van de aangifte, zoals het hof terecht en niet
onbegrijpelijk heeft overwogen (met betrekking tot de periode 1990/1991): “Het
hof stelt vast dat verdachte over het jaar 1990 een belastbaar inkomen van f
178.330,- heeft opgegeven en dat hij erkent dat zijn (belastbaar) inkomen dat jaar
hoger is geweest. Over 1991 gaf verdachte een belastbaar inkomen op van f nihil,
terwijl hij erkent dat hij in dat jaar wel (belastbaar) inkomen heeft genoten. Het hof
stelt tevens vast dat de reden voor deze opgave is te lezen in de brieven die door
verdachte en/of zijn belastingadviseur, tezamen met de aangiften, aan de
Belastingdienst werden verzonden. De brieven moeten geacht worden deel uit te
maken van de desbetreffende aangiften nu de aangiften met die brieven werden
meegezonden en in de brieven een verklaring werd gegeven voor een in de
aangifte gedane opgave (curs. JWF). In de brief van 28 mei 1993, die betrekking
heeft op de aangiften 1990 (inkomstenbelasting) en 1991 (vermogensbelasting),
staat onder meer dat verdachte sedert november 1989 in Luxemburg woont en
vanaf 11 mei 1990 in Nederland is uitgeschreven. Uit de brief van 30 mei 1994, die
werd meegezonden met de aangiften 1991, 1992 en 1993 citeert het hof: “De
vermelding van zowel inkomen als vermogen van 0,0 hangt samen met de t.o.v.
Nederland feitelijke afwezigheid van belastingplichtige in onderhavige jaren…”
Gezien de samenhang tussen het opgegeven belastbare inkomen en de daarvoor
in de begeleidende brieven gegeven reden, kunnen de desbetreffende aangiften
van verdachte niet anders begrepen worden dan dat verdachte daarin verklaart dat
hij niet in Nederland woonachtig is en daarom niet belastingplichtig. Dit is, zo
volgt uit de bewijsmiddelen, in strijd met de waarheid.”
44. Steun voor deze opvatting omtrent de reikwijdte van het begrip “aangifte” is te
vinden in de artikelen 6-9 (over de aangifte) van de Algemene Wet
Rijksbelastingen (AWR). Zie ook de Fiscale encyclopedie, losbl., alg.deel 4, o.a.
art.6, onder 12 en art.7, onder 3. In een aangiftebiljet worden gegevens gevraagd
ten behoeve van de vaststelling van de -definitieve- aanslag. Mededelingen over de
woonplaats die in diverse onderdelen direct, dan wel indirect aan de orde komen,
en die niet anders dan op een bijlage (zo men wil een brief) bij het aangiftebiljet
vermeld kunnen worden, zijn ook gegevens ten behoeve van de vaststelling van de
definitieve aanslag. Bevatten die mededelingen onjuistheden, hetgeen in casu het
geval was, dan is er dus onjuiste aangifte gedaan. Het achtste middel faalt.
45. Met de bespreking van middel acht is tevens aangegeven dat de klacht in het
dertiende middel, te weten dat de brieven geen deel uit zouden maken van de
aangiften en eventuele onjuistheden in die brieven als logisch gevolg daarvan niet
opleveren “het doen van onjuiste aangifte,” geen doel treft.
46. Het negende middel behelst de klacht dat ‘s-hofs conclusie dat verdachte in
de tenlastegelegde jaren 1990 t/m 1993 in Nederland wooonachtig was, niet op
een deugdelijke motivering berust.
47. In het middel wordt geklaagd over de volgende nadere
bewijsoverwegingen van het hof: “Uit het als
bewijsmiddel 16 opgenomen proces-verbaal volgt dat verdachte in de hierna
vermelde jaren tenminste het daarbij vermelde aantal dagen in Nederland is
geweest. Uit de mededeling van verbalisanten dat - naar het hof begrijpt - eerst in
de laatste jaren het vaststellen van verdachtes aanwezigheid hier te lande
vergemakkelijkt werd door de toepassing van enige opsporingsmiddelen als taps
en observaties, leidt het hof af dat de discrepantie tussen de aantallen dagen voor,
respectievelijk vanaf 1994 mede daarin haar oorzaak vindt, zodat gevoeglijk kan
worden aangenomen (zoals het hof wil doen) dat de aantallen in de jaren 1990 t/m
1993 naar alle waarschijnlijkheid kleiner zijn dan met de werkelijkheid
overeenstemt.
in 1990 58 dagen
in 1991 57 dagen
in 1992 36 dagen
in 1993 77 dagen
in 1994 146 dagen
in 1995 196 dagen
Op grond van de in de vorenstaande bewijsmiddelen vermelde feiten en
omstandigheden, in onderling verband en in onderlinge samenhang bezien, komt
het hof tot het oordeel dat, anders dan verdachte ter terechtzitting heeft verklaard,
hij in de jaren 1990 t/m 1996 wel in Nederland woonachtig en wel belastingplichtig
was.”
48. Het hof heeft in de nadere bewijsoverweging toegelicht waarom bewijsmiddel
16 - de verklaring van de verbalisanten - óók voor wat betreft de jaren 1990 t/m
1993, redengevend is voor de vaststelling dat verdachte in Nederland woonplaats
had, terwijl de indieners betogen dat die verklaring nu juist tot de conclusie had
moeten leiden dat de band van verdachte met Nederland in de vier eerstgenoemde
jaren niet zo sterk aanwezig was en verdachte toen niet (meer) in Nederland
woonachtig zou zijn.
49. De overweging van het hof acht ik niet onbegrijpelijk. In de verklaring
van verbalisanten staat immers: “Met name vanaf het moment dat [verdachte]
gebruik maakte van telecommunicatiemiddelen die werden opgenomen en
afgeluisterd en onderzoek plaatsvond met behulp van video-observatie (1994) zijn
veel gegevens omtrent zijn feitelijke verblijfplaats bekend.” Het hof heeft op
grond hiervan kunnen concluderen dat uit de lagere scores in de eerste
drie jaren niet kan worden afgeleid dat verdachte aanzienlijk minder
dagen in Nederland verbleef dan in de periode 1994-1995. Bovendien is
in de verklaring opgenomen hoeveel dagen verdachte buiten Nederland
zou hebben verbleven, waarbij verdachtes eigen verklaringen daarover
zijn afgezet tegen opsporingsonderzoeksgegevens. In deze resultaten
kan eveneens steun gevonden worden voor de conclusie van het hof.
50. Voor zover in het middel feiten en omstandigheden worden aangevoerd
waaruit zou blijken wanneer en waarom verdachte in de bewezenverklaarde
periode in Nederland of juist elders verbleef, zij opgemerkt dat daarvoor in cassatie
geen ruimte is. Waardering van feiten en omstandigheden behoort tot het domein
van de feitenrechter. Het middel faalt.
51. Het tiende middel behelst twee klachten. Allereerst zou het hof de
verklaringen van verdachte dat hij in Luxemburg, althans buiten Nederland
woonde, gedenatureerd hebben door deze verklaringen aldus uit te leggen dat hij
niet in Nederland woonachtig en/of belastingplichtig zou zijn geweest. In de
tweede plaats zou het hof ten onrechte verzuimd hebben onderzoek te doen naar
de juistheid van verdachtes verklaring dat hij in Luxemburg of elders buiten
Nederland verbleef, althans verzuimd hebben daarvan blijk te geven.
52. De eerste klacht richt zich tegen de overweging van het hof zoals ik die heb
weergeven bij de bespreking van het achtste middel, onder 43, laatste alinea:
“Gezien de samenhang tussen het opgegeven belastbare inkomen en de daarvoor
in de begeleidende brieven gegeven reden, kunnen de desbetreffende aangiften
van verdachte niet anders begrepen worden dan dat verdachte daarin verklaart dat
hij niet in Nederland woonachtig is en daarom niet belastingplichtig.”
53. In die aangiften zou verdachte hebben gesteld dat hij in Luxemburg
woonachtig was, hetgeen niet zo uitgelegd had mogen worden dat verdachte heeft
verklaard niet in Nederland woonachtig te zijn, zo begrijp ik de toelichting.
54. In de bedoelde aangiften heeft verdachte blijkens de bewijsmiddelen 21, 25,28
,30 en 32 verklaard dat hij “sedert november 1989 in Luxemburg woont en sedert
11 mei 1990 uit Nederland is uitgeschreven” (bewijsmiddel 21), dat hij “in
Nederland feitelijk afwezig was in de jaren 1991, 1992 en 1993” (bewijsmiddel 25,
brief 30 mei 1994), dat zijn adres in Suriname is en zijn post naar Suriname dient
te worden gestuurd en dat hij niet binnenlands belastingplichtige is (bewijsmiddel
28 en 30, brief 28 april 1995) en dat hij na zijn vertrek uit Nederland in november
1989 geen in Nederland belastbaar inkomen of vermogen heeft (bewijsmiddel 32,
brief van 28 maart 1996). Het hof heeft dit zo kunnen begrijpen dat verdachte
heeft verklaard in de jaren 1990 t/m 1995 niet in Nederland woonachtig te zijn
geweest. Verdachte heeft immers uitspraken over zijn feitelijke woonplaats
gedaan (niet heeft hij bij de aangifte gesteld dat hij, gelet op zijn verschillende
woonadressen, naar zijn oordeel in fiscale zin niet in Nederland woonachtig was).
Van enige vorm van denaturering is in dit verband geen sprake, zodat het middel
in zoverre niet kan slagen.
55. De tweede klacht gaat er vanuit dat het hof ten onrechte heeft geoordeeld dat
verdachte in zijn aangiften een onjuiste woonplaats heeft opgegeven. Daarbij wordt
uit het oog verloren wat verdachte ten laste is gelegd en vervolgens bewezen is
verklaard. Niet is immers tenlastegelegd en bewezenverklaard dat verdachte in
strijd met de waarheid heeft opgegeven dat hij in Luxemburg (en elders buiten
Nederland) heeft gewoond, maar tenlastegelegd en bewezen is verklaard dat
verdachte telkens in strijd met de waarheid heeft opgegeven dat hij niet in
Nederland woonachtig was. Het oordeel van het hof dat verdachte wel in Nederland
woonachtig was, is gelet op de inhoud van de bewijsmiddelen niet onbegrijpelijk
en kan voor het overige in cassatie niet op zijn juistheid worden beoordeeld.
56. Voor zover het middel de klacht bevat dat de opgave van het Luxemburgse en
andere woonadressen in het buitenland niet onjuist zijn en dat dit betekent dat
daardoor de mogelijkheid is opengebleven, dat verdachte vanwege de
omstandigheid dat hij ook in het buitenland woonde niet belastingplichtig was in
Nederland, slaagt het evenmin. Het hof heeft uit hetgeen is vastgesteld in de
bewijsvoering kunnen afleiden dat verdachte, anders dan hij stelde, ook na zijn
uitschrijving uit Nederland zijn duurzaam thuis in Nederland had en dus in
Nederland belastingplichtig was. Het middel faalt.
57. Het elfde middel behelst de klacht dat het hof ten onrechte heeft overwogen
dat het verweer van verdachte dat hij niet opzettelijk onjuiste aangifte deed,
betrekking had op de periode dat hij in Luxemburg verbleef.
58. Het hof heeft het verweer van verdachte dat het opzet zou hebben ontbroken
omdat hij gelet op de ingewikkelde fiscale regeling over ‘het middelpunt van
levensbelangen’ een verdedigbaar standpunt over zijn woonplaats zou hebben
ingenomen, behalve door middel van het gebezigd bewijs in de nadere
bewijsoverweging gemotiveerd weerlegd. Het hof heeft in die overweging
vastgesteld dat dat verweer zich beperkte tot de periode dat hij in Luxemburg
verbleef, en dus betrekking had op feit 9 en het eerste gedeelte van feit 10 (jaren
1990-1992).
59. Het laatste woord van verdachte, dat hij op schrift heeft gesteld en ter zitting
heeft overgelegd, is, voor zover het de fiscale woonplaatsdiscussie betreft (en
daarop heeft het hof gemotiveerd gereageerd) volledig toegesneden op Luxemburg.
Ik verwijs met name naar de onderdelen in het laatste woord “Gehandeld naar
woonplaats en belastingplicht” en “nauwste persoonlijke en economische
betrekkingen. ” Het hof heeft het verweer dus mogen uitleggen als hierboven
weergegeven. Overigens heeft het hof op p.36 van het arrest overwogen dat
voorzover de opzet meer in z’n algemeenheid wordt ontkend, het ontbreken
daarvan evenmin aannemelijk is geworden. Het middel faalt.
60. Het twaalfde middel behelst de klacht dat de met de bewezenverklaring
onverenigbare mogelijkheid is opengebleven dat verdachtes opgave bij de aangifte
dat hij in Luxemburg en elders buiten Nederland woonde, niet in strijd met de
waarheid is afgelegd.
61. Dit middel is verwant aan middel tien. Ik volsta daarom met een verwijzing
naar de bespreking van de tweede klacht van het tiende middel. Ook dit middel
niet slagen.
62. Het dertiende middel is tezamen met het achtste middel besproken.
63. Het veertiende middel richt zich tegen ‘s hofs vaststelling in de nadere
bewijsoverweging dat verdachte niet alleen zou hebben erkend dat hij over 1990 en
1991 meer inkomen heeft genoten dan dat hij heeft opgegeven, maar dat hij
tevens zou hebben erkend meer belastbaar inkomen te hebben genoten. Door
toevoeging van dat laatste zou het hof verdachtes verklaringen hebben
gedenatureerd.
64. Het hof heeft, in antwoord op een door verdachte in zijn laatste woord
gevoerd verweer, overwogen: “Het hof stelt vast dat
verdachte over het jaar 1990 een belastbaar inkomen van f 178.330,- heeft
opgegeven en dat hij erkent dat zijn (belastbaar) inkomen dat jaar hoger is
geweest. Over 1991 gaf verdachte een belastbaar inkomen op van f nihil, terwijl hij
erkent dat hij in dat jaar wel (belastbaar) inkomen heeft genoten.”
65. Van denaturering is geen sprake. Verdachtes onder 1 van de
bewijsmiddelen opgenomen verklaring houdt o.m. in “In 1990 heb ik de
eerste maanden wel in Nederland gewoond. Dit is ook zo in mijn aangifte voor dat
jaar vermeld en voor die periode heb ik f 178.330 als inkomen aangegeven. In de
overige aangiften heb ik als inkomen f 0,-- opgegeven, niet omdat ik in die tijd
geen inkomen had, maar omdat ik, ervan uitging dat ik, woonachtig buiten
Nederland, voor de periode na 1 mei 1990 in Nederland geen inkomstenbelasting
hoefde te betalen, zodat mijn inkomen voor de Nederlandse belastingen in zoverre
niet relevant was.” Dat heeft het hof niet onbegrijpelijk aldus verstaan dat
verdachte hier erkent dat hij inkomsten heeft genoten die onder de
belastingplicht zouden vallen, indien hij in Nederland woonachtig zou zijn
geweest. Vervolgens heeft het hof dit tot uitdrukking gebracht door de
woorden (belastbaar) tussen haakjes te plaatsen. Het middel faalt.
66. Het vijftiende middel sluit aan bij het voorgaande middel en behelst de klacht
dat het hof er ten onrechte, althans onvoldoende gemotiveerd er vanuit is gegaan
dat het inkomen dat verdachte genoot voor zover dat meer betrof dan hij had
opgegeven, belastbaar inkomen was. Ik citeer een deel van de toelichting, om het
verschil met het voorgaande middel duidelijk te maken: “Het hof heeft geen
onderzoek gedaan naar de stelling van rekwirant, dat hij inkomen genoot dat niet
aan de Nederlandse heffingsmacht was onderworpen. Door zulks na te laten heeft
het hof ten onrechte aangenomen, dat al het inkomen van rekwirant zou moeten
leiden tot een hoger belastbaar inkomen dan aangegeven.“
67. Bij de bespreking van het tiende middel heb ik uiteengezet dat het hof door de
vaststelling dat verdachte ook na 1989 in Nederland woonachtig was gebleven
ondanks zijn uitschrijving naar Luxemburg in Nederland zijn duurzaam tehuis had
gehouden, de feitelijke basis onder het verweer, inhoudende dat verdachte niet
langer in Nederland woonachtig was, heeft verworpen. Ook dit middel kan niet
slagen.
68. Het zestiende middel behelst de klacht dat de bewijsmiddelen de mogelijkheid
openlaten dat verdachte in fiscale zin (ook) buiten Nederland woonachtig was en
dat de niet opgegeven inkomsten niet tot het Nederlands belastbaar in komen
behoren. Op verweren van die strekking heeft het hof ten onrechte niet
(gemotiveerd) gereageerd, zo betogen de indieners.
69. Die klacht is in al zijn onderdelen bij de bespreking van de middelen tien,
veertien en vijftien aan de orde geweest. Ik meen te kunnen volstaan met
verwijzing naar de bespreking daarvan.
70. Het zeventiende middel behelst de klacht dat het hof ten onrechte, althans
onvoldoende gemotiveerd bewezen heeft verklaard dat verdachte in strijd met de
waarheid heeft opgegegeven dat hij in 1995 niet in Nederland woonachtig en
belastingplichtig zou zijn geweest.
71. In de toelichting stellen de indieners allereerst uitdrukkelijk dat het middel
enkel ziet op feit 12, nu, zoals eerder aan de orde kwam, uitsluitend ten aanzien
van dat feit niet alleen bewezen is verklaard dat verdachte heeft opgegeven niet in
Nederland woonachtig te zijn, maar ook niet belastingplichtig te zijn.
72. Voor zover het middel een herhaling bevat van hetgeen in het achtste middel
aan de orde is gesteld, faalt het om dezelfde reden. Dat in de aangifte tevens
inhield dat verdachte niet belastingplichtig was in Nerderland, heeft het hof in het
bijzonder kunnen afleiden uit de als bewijsmiddel 32 gebezigde aanbiedingsbrief
bij de aangifte 1995. Het middel is ondeugdelijk.
73. Het achttiende middel behelst de klacht dat ‘s hofs nadere bewijsoverweging
met betrekking tot de opzet die verdachte zou hebben gehad bij het doen van
onjuiste en onvolledige aangifte, ondeugdelijk is. Het middel richt zich tegen de
volgende overweging van het hof: “Voorts is door verdachte (…) het verweer
gevoerd dat (…) het opzet heeft ontbroken. Verdachte heeft er daarbij op gewezen
dat indien,…. Gesteld noch gebleken is dat de ingewikkelde fiscale
beschouwingen, die verdachte in de voor dit hof gevoerde procedure en in de
onderhavige strafprocedure naar voren brengt en doet brengen, indertijd aan zijn
aangiften (mede) ten grondslag hebben gelegen. De hiervoor geciteerde (onjuist
gebleken) zinsnede omtrent zijn “feitelijke afwezigheid” wijst op het tegendeel.
Ook het gegeven dat verdachte in 1992 vanuit Luxemburg naar Frankrijk en daarna
naar Suriname is gegaan (landen ten aanzien waarvan de door verdachte
aangevoerde fiscale beschouwingen kennelijk niet gelden), ondersteunt eerder de
conclusie dat de nu door hem aangevoerde fiscale overwegingen om in Luxemburg
te gaan wonen, ten tijde van het ondertekenen van de aangiften geen rol van
betekenis hebben gespeeld. Het hof acht daarom, onder verwijzing naar de
bewijsmiddelen, bewezen dat verdachte ook ten aanzien van feit 9 en 10, eerste
gedeelte, het vereiste opzet heeft gehad.”
74. Het middel beperkt zich tot de aangifte over het jaar 1990. De indieners
betogen dat het hof kennelijk van mening is dat verdachte zich enkel op een
gebrek aan opzet had kunnen beroepen, indien hij destijds aan de aangifte
ingewikkelde fiscale beschouwingen ten grondslag had gelegd.
75. Ook dit middel is ondeugdelijk. De overweging van het hof berust niet op de in
het middel veronderstelde opvatting, maar op de juiste gedachte dat in geval een
aangifte berust op een uiteindelijk niet houdbare fiscale redenering en daarom
onjuist is, niet zonder meer kan worden gesproken van een opzettelijk onjuist
gedane aangifte. Die situatie doet zich volgens het hof hier niet voor. Het oordeel
van het hof dat de ingewikkelde fiscale beschouwingen geen rol hebben gespeeld
bij de aangifte over 1990 is niet onbegrijpelijk, nu bij het doen van aangifte van de
zijde van de verdachte het ontbreken van belastingplicht (volgens de
bewijsmiddelen) steeds is gegrond op het feitelijk Nederland verlaten hebben. De
conclusie dat die onjuiste opgave van de feitelijke woonplaats en de daarom
ontbrekende belastingplicht opzettelijk gedaan moet zijn, is vervolgens evenmin
onbegrijpelijk.
76. Het negentiende middel behelst de klacht dat, anders dan het hof heeft
overwogen, uit de bewijsmiddelen niet blijkt dat verdachte opzettelijk onjuiste
aangifte heeft gedaan.
77. De overweging van het hof waar de indieners op doelen, is het vervolg van de
onder middel 18 weergegeven overweging en luidt: “Voor zover overigens
ten aanzien van de belastingdelicten opzet wordt ontkend - in dit verband noemt
het hof nog de verwijzing van de raadsman van verdachte op de vele
omstandigheden die bij de beoordeling van het begrip ‘woonplaats’ in artikel 4
AWR van betekenis zijn - verwijst het hof naar de bewijsmiddelen, waaruit volgt
dat de opgaven van verdachte onjuist waren en dat hij zich daarvan bewust moet
zijn geweest.”
78. In het middel wordt ervan uitgegaan, zo zeggen de indieners. “dat de
onjuistheid van de opgaven in juridische zin is komen vast te staan, ” maar de
opzet op die onjuistheid níet uit de bewijsmiddelen zou blijken. De “bewustheid op
het wederrechtelijke” van die onjuiste opgaven zou hebben ontbroken.
79. Ik herhaal dat door verdachte en/of zijn belastingadviseur in de aangiften
feitelijke uitspraken over verdachtes woonplaats zijn gedaan, die onjuist zijn
gebleken. Voor die uitspraken verwijs ik met name naar de bewijsmiddelen 21 (feit
9), 25 (feit 10), 30 (feit 11) en 31 (feit 12). In W.E.C.A. Valkenburg en J. Wattel,
Inleiding fiscaal strafrecht, par.2.3, p.30 staat over opzet: “Ten minste vereist is
dat de rechter kan vaststellen dat het menselijkerwijs niet denkbaar is dat de
verdachte zich niet heeft gerealiseerd dat zijn handelen de gerede mogelijkheid
meebracht dat het verboden resultaat zou intreden. Gezond verstand en voor
eenieder kenbare feiten spelen hierbij derhalve een rol.” Er mag zonder meer
vanuit worden gegaan dat men weet heeft van zijn woon- of verblijfplaats. Verder
kan uit de bewijsmiddelen worden afgeleid dat verdachte zich heeft gerealiseerd
dat er een verband bestond tussen de woonplaats en de belastingplicht (zie o.a.
bewijsmiddel 1) en dat de onjuistheden tot gevolg zouden kunnen hebben dat te
weinig belasting zou kunnen worden geheven. Het hof heeft daarom uit de
bewijsmiddelen kunnen afleiden dat verdachte, die bewust onjuistheden in de
aangifte heeft vermeld, opzettelijke onjuiste aangifte heeft gedaan (zie verder over
opzet: Fiscale encyclopedie, alg.deel 8, losbl., art.68 (oud) aantek. 17) Het
middel faalt.
80. Het twintigste middel behelst de klacht dat ‘s hofs straftoemeting niet
begrijpelijk is, omdat niet zou vaststaan dat de Nederlandse Staat als gevolg van
de onjuiste aangifte belastingnadeel zou hebben geleden.
81. De klacht richt zich tegen de volgende overweging van het hof in het
kader van de op te leggen straf: “Verdachte heeft gedurende een aantal jaren
stelselmatig de belasting ontdoken, waardoor hij de Nederlandse Staat ernstig
heeft benadeeld.”
82. Anders dan de stellers van het middel menen is dit oordeel, gelet op hetgeen
het hof heeft vastgesteld over de inkomsten die verdachte in de betreffende jaren
moet hebben gehad en gelet op de omstandigheid dat het hof heeft vastgesteld
dat verdachte het niet opgeven van zijn inkomsten in Nederland uitsluitend heeft
gebaseerd op zijn volgens het hof onjuiste verklaring dat hij niet in Nederland
woonde, niet onbegrijpelijk. Ook dit middel is ondeugdelijk.
83. Ik heb in de middelen geen rechtsvragen aangetroffen die in het belang van de
rechtsontwikkeling of de rechtseenheid beantwoording behoeven. Uw Raad zou de
middelen dan ook kunnen afdoen met de in art. 101a RO bedoelde motivering.
Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden,