Conclusie
Mr. A.S. Hartkamp
nr. C99/369HR
zitting 22 juni 2001
Conclusie inzake
[Eiser]
tegen
[Verweerster]
Edelhoogachtbaar College,
Feiten en procesverloop
1) Voor de in cassatie vaststaande feiten verwijs ik naar het tussenvonnis van de Arrondissementsrechtbank te
's Hertogenbosch van 2 mei 1997. Kort gezegd komt de zaak op het volgende neer.
De eiser tot cassatie ([eiser]) en de verweerster in cassatie ([verweerster]) zijn in 1986 met elkaar gehuwd, welk huwelijk op 24 februari 1995 is ontbonden door de inschrijving van de echtscheidingsbeschikking van 9 december 1994.
In de onderhavige procedure zijn in conventie een aantal vermogensrechtelijke geschillen aan de orde geweest, die in cassatie geen rol meer spelen. Terzake daarvan is [verweerster] veroordeeld om een bedrag van omstreeks
ƒ 95.000,- in hoofdsom aan [eiser] te betalen.
In reconventie heeft [verweerster] een vordering tegen [eiser] ingesteld, onder meer voor een bedrag ad
ƒ 100.000.- terzake van immateriële schade,(1) op grond van het feit dat [eiser] het 7-jarige kind van partijen, [het kind], op 18 februari 1995 heeft gedood. [Eiser] is te dier zake in 1996 door het Gerechtshof te 's Hertogenbosch wegens doodslag veroordeeld tot 12 jaar gevangenisstraf en t.b.s.
2) Zowel de rechtbank als het hof hebben de vordering terzake van immateriële schade toegewezen (de rechtbank tot een bedrag van ƒ 70.000,-, het hof het gehele gevorderde bedrag van ƒ 100.000,-). De rechtbank heeft daartoe in het voormelde tussenvonnis van 2 mei 1997 onder meer het volgende overwogen:
"31. (...) [Verweerster] komt in dit geval niet een vergoeding toe wegens onrechtmatig handelen door [eiser] jegens [het kind], maar wegens onrechtmatig handelen tegen [verweerster] zelf. De onrechtmatige daad is hierin gelegen, dat [eiser] jegens [verweerster] heeft gehandeld in strijd met de norm die voortvloeit uit artikel 6:106, lid 1 aanhef en sub a BW.
Aan de beperkingen van artikel 6:108 BW Pro kan derhalve voorbij worden gegaan, nu die bepaling enkel uitsluit dat nabestaanden een vordering tot immateriële schadevergoeding toekomt op grond van de jegens de inmiddels overledene gepleegde onrechtmatige daad.
32. Onweersproken blijft de inhoud van de op een computer van [eiser] aangetroffen brief en de inhoud van diens verklaring tegenover de politie, zoals verwoord op pagina 4 van de conclusie van antwoord/eis. De rechtbank komt op grond daarvan tot het oordeel dat [eiser] als gevolg van, althans in verband met de omstandigheid dat hij door [verweerster] was afgewezen of gekrenkt tot zijn handelen is gekomen, met het oogmerk om [het kind] aan [verweerster] te ontnemen en daarom heeft gehandeld met het oogmerk om [verweerster] niet in vermogensschade uit te drukken nadeel toe te brengen. De grond voor toewijzing van de vordering is niet in de eerste plaats gelegen in het feit dat [het kind] is overleden, als wel in het feit dat [eiser] heeft gehandeld met het vooropgezette doel om [verweerster] te kwetsen. Het doden van [het kind] is een middel geweest dat is aangewend om dat doel te bereiken Derhalve kan de immateriële schadevergoedingsvordering worden toegekend op basis van dit onrechtmatig handelen van [eiser] jegens [verweerster], immers een handelen in strijd met de norm van artikel 6:106, lid 1 aanhef en sub a BW."
Het hof heeft het oordeel van de rechtbank voor zover het de grond voor de verplichting tot vergoeding van schade door [eiser] betreft, bekrachtigd, waartoe het bij arrest van 31 augustus 1999 onder meer heeft overwogen:
"4.5.1 (...) De rechtbank heeft die aansprakelijkheid van [eiser] aangenomen op grond van art. 6:106, lid 1 aanhef en sub a BW. (...)
4.5.2. Het hof deelt de opvatting van de rechtbank terzake en overweegt hierbij het volgende. (...)
Onder deze omstandigheden en bij het ontbreken van enige andere plausibele verklaring voor dit handelen aanvaardt ook het hof dat dit handelen gericht was tegen [verweerster] en dat [eiser] bij dit doden - in de woorden van art. 6:106 BW Pro - het oogmerk had nadeel, dat niet in vermogensschade bestaat, i.e. leed aan [verweerster] toe te brengen. [Eiser] is daarom terzake jegens [verweerster] aansprakelijk. (...)"
3) [Eiser] heeft tegen het genoemde arrest van het hof tijdig beroep in cassatie ingesteld en een uit drie onderdelen opgebouwd middel voorgesteld. Beide partijen hebben de zaak schriftelijk toegelicht.
Bespreking van het cassatiemiddel
4) In onderdeel 1 wordt betoogd dat 's hofs arrest blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting, omdat de wetgever aan nabestaanden geen recht op vergoeding van immateriële schade veroorzaakt door het overlijden van een dierbare, zou hebben willen toekennen. Dit zou uit art. 6:108 BW Pro voortvloeien; art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW maakt dit niet anders, aldus het onderdeel.
Ik meen dat dit onderdeel faalt. Er kan geen twijfel over bestaan dat het doden van een derde met het oogmerk de benadeelde nadeel dat niet in vermogensschade bestaat (hierna zal ik ook de term immateriële schade gebruiken) toe te brengen, naar de letter onder art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW valt. Dat het geval in de parlemen taire geschiedenis niet wordt genoemd, is geen beletsel om het onder de bepaling begrepen te achten; vgl. HR 9 okt. 1992, NJ 1994, 535 m.nt. CJHB (r.o. 3.7.1 i.f.).
Een wel in de parlementaire geschiedenis gegeven voorbeeld van een geval waarin art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW voor toepassing in aanmerking komt, betreft een dader die onder invloed van emoties, opgewekt door het verbreken van een huwelijk of andere intieme relatie zijn (gewezen) partner tracht te treffen door het vernielen van een zaak waaraan voor deze affectiewaarde is verbonden (Parl. Gesch. Boek 6, p. 380. Vgl. ook p. 378). Aan dit voorbeeld kan het argument ontleend worden dat het treffen van de (gewezen) partner door het doden van diens kind een gedraging is die eveneens aanleiding geeft tot vergoeding van ideële schade op grond van art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW; zie Elsen, Bundel Cahen (1997), p. 101; Lindenbergh, Smartengeld (1998), p. 99, 100.
Evenmin staat naar mijn mening het stelsel van de wet eraan in de weg dat art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW van toepassing is in een geval waarin een derde wordt gedood met het oogmerk de benadeelde immateriële schade toe te brengen.
Indien iemand ten gevolge van een gebeurtenis waarvoor een ander jegens hem aansprakelijk is overlijdt, is die ander krachtens art. 6:108 BW Pro jegens de in lid 1 van dat artikel onder a-d genoemde personen verplicht tot vergoeding van schade door het derven van levensonderhoud.(2) Deze verplichting berust op een onrechtmatige daad jegens de overledene (Parl. Gesch. Boek 6, p. 399, 400) en bestaat ongeacht het feit of een onrechtmatige daad jegens genoemde personen is gepleegd. Voor gevallen waarin jegens de benadeelde een onrechtmatige daad is gepleegd, staat art. 6:108 BW Pro eraan in de weg dat op grond van art. 6:95 e.v. BW zijn materiële schade die niet bestaat in het derven van levensonderhoud, wordt vergoed. Art. 6:108 BW Pro regelt derhalve de wijze waarop materiële schade vergoed moet worden. Het verruimt de schadevergoedingsplicht van de dader nu hij verplicht is tot vergoeding van schade aan personen jegens wie hij niet een onrechtmatige daad heeft gepleegd, terwijl het deze verplichting beperkt nu hij ook aan hen jegens wie hij wel een onrechtmatige daad heeft gepleegd slechts verplicht is het te derven levensonderhoud te vergoeden.
Naast de regels met betrekking tot de wijze waarop in geval van overlijden of letsel de omvang van de materiële schadevergoeding moet worden bepaald, staan de regels met betrekking tot de wijze waarop in die gevallen de omvang van de verplichting tot vergoeding van immateriële schade moet worden bepaald. Nu de wetgever hiervoor niet een bijzondere bepaling heeft gegeven (zie Parl. Gesch. Boek 6, p. 388, 389; Parl. Gesch. Inv. Boek 6, p. 1272-1277), volgen deze regels uit art. 6:95 e.v. BW. Art. 6:95 BW Pro bepaalt dat schade die bestaat in ander nadeel dan vermogensschade slechts wordt vergoed voor zover de wet daarop recht geeft. Art. 6:106 BW Pro geeft aan in welke gevallen een recht op vergoeding van immateriële schade bestaat.
Tegen het in ruime mate toekennen van vergoeding van immateriële schade is in de parlementaire geschiedenis aangevoerd dat geld een zeer onvolkomen en willekeurig equivalent voor ondervonden leed is terwijl toekenning meestal ontaardt in een privaatrechtelijk straf voor een gepleegde overtreding. Voor het toekennen van vergoeding van immateriële schade is aangevoerd "dat wanneer iemand onrechtmatig een leed wordt aangedaan, het altijd beter is, dat hij ter vergoeding een bedrag in geld dan niets ontvangt. Met geld kan men allicht iets verkrijgen hetgeen als equivalent van hetgeen men verloren heeft, kan worden beschouwd." Vgl. Parl. Gesch. Boek 6, p. 371.
Tegen deze achtergrond is art. 6:106 BW Pro tot stand gekomen. Vergoeding van immateriële schade in de daar genoemde gevallen heeft een dubbele functie: "enerzijds dient zij om, zij het ook op onvolmaakte wijze, het door de getroffene ondergane leed goed te maken, anderzijds kan het geschokte rechtsgevoel van de getroffene worden bevredigd doordat van de wederpartij een opoffering wordt verlangd." In het bijzonder de gedachte het geschokte rechtsgevoel te bevredigen heeft geleid tot de bepaling opgenomen in art. 6:106 lid Pro 1, aanhef en onder a BW; vgl. Parl. Gesch. Boek 6, p. 377, 378.
Door ervoor te kiezen dat nabestaanden niet in ieder geval recht hebben op vergoeding van immateriële schade "door hen geleden als gevolg van het overlijden zelf" (zie Parl. Gesch. Inv. Boek 6, p. 1272) resp. "doorstaan wegens diens (het slachtoffer, ASH) kwetsing" (Parl. Gesch. Inv. Boek 6, p. 1284), heeft de wetgever klaarblijkelijk beoogd aan te sluiten bij hetgeen in het algemeen geldt voor het bestaan van de verplichting tot vergoeding van immateriële schade (Parl. Gesch. Boek 6, p. 387-389 en 393; Parl. Gesch. Inv. Boek 6, p. 1274). Dat brengt mee dat het recht op vergoeding van immateriële schade ook in geval van overlijden of letsel van een derde bestaat, indien is voldaan aan (één van) de vereisten die art. 6:106 lid 1 aanhef Pro en onder a-c BW stelt.
Uit het voorgaande volgt dat het beroep van [eiser] op HR 8 april 1983, NJ 1984, 717 m.nt. CJHB evenmin opgaat, omdat dat arrest op een ander geval sloeg dan hier aan de orde is (een verkeersongeval waarbij een zeer jong kind werd gedood) en niet werd voldaan aan de eisen die art. 6:106 BW Pro stelt aan het bestaan van de verplichting tot vergoeding van immateriële schade.
In de literatuur wordt het recht op vergoeding van immateriële schade in het onderhavige geval algemeen erkend. Men zie bijv. Mon. Nieuw BW B-37, 1991 (Bouman/Van Wassenaer), nr. 39, p. 93 en 1998 (Bouman/Tilanus), nr. 42, p. 88; Elsen, Bundel Cahen (1997), p. 97; Lindenbergh, Smartengeld (1998), p. 99 en NJB 2001, p. 63; en (terugkomend op mijn eerdere opvatting) Asser-Hartkamp 4-I (2000), nr. 467. Zie voorts Hof Den Bosch 3 febr. 1998, VR 1999, 63 en Nemesis 1999, p. 22.
5) De onderdelen 2a en 2b klagen dat het door art. 106 lid 1 onder Pro a BW vereiste oogmerk (het oogmerk om immateriële schade toe te brengen) bij de dader op het moment van zijn handelen aanwezig moet zijn, hetgeen het hof niet zou hebben vastgesteld (2a); althans dat indien het hof dat wel heeft vastgesteld, die vaststelling onbegrijpelijk is (2b).
Ik meen dat onderdeel 2a feitelijke grondslag mist en dat de klacht van onderdeel 2b niet opgaat. Het hof releveert in r.o. 4.5.2 de stelling van [verweerster] dat [eiser] de jongen uitsluitend doodde om haar te treffen en concludeert dat [eiser] "bij dit doden ... het oogmerk had nadeel, dat niet in vermogensschade bestaat, i.e. leed aan [verweerster] toe te brengen." Het hof baseert deze conclusie 1) op de in het arrest vermelde uitlatingen van [eiser] en observaties van deskundigen, 2) op het feit dat [eiser] "de stelling van [verweerster] weerspreekt met een algemene en niet gespecificeerde ontkenning en overigens met een verwijzing naar zijn door deskundigen aanwezig geachte verminderde toerekeningsvatbaarheid ten tijde van het plegen van het misdrijf" en 3) op het ontbreken van enige andere plausibele verklaring voor [eisers] handelen. Mede gelet op het feit dat het oogmerk om immateriële schade toe te brengen in de parlementaire geschiedenis wordt omschreven als zich het doel gesteld hebben aan een ander dit ideële nadeel toe te brengen (Parl. Gesch. Boek 6, p. 378; vgl. p. 380) komt het mij voor dat deze beslissing geenszins onbegrijpelijk is.
6) Onderdeel 3 betoogt dat indien art. 6:106 lid 1 onder Pro a BW al van toepassing zou zijn, het hof aan [verweerster] op grond daarvan alleen vergoeding van immateriële schade, niet van affectieschade had mogen toekennen. Deze curieuze stelling wordt alleen toegelicht met een verwijzing naar art. 6:108 BW Pro. Uit de schriftelijke toelichting blijkt dat het onderdeel neerkomt op een herhaling van onderdeel 1. Het faalt dus op dezelfde gronden.
Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden
(Advocaat-Generaal)
1 In cassatie spelen de gevorderde bedragen wegens materiële schade (de begrafenis) geen rol meer.
2 De in lid 2 geregelde aanspraak op vergoeding van de kosten van lijkbezorging blijft verder buiten beschouwing.
3 Aldus terecht Lindenbergh, NJB t.a.p.; anders Van Dam, VR 2000, p. 75).