Conclusie
Rek.nr. R04/079HR
Mr L. Strikwerda
Parket, 28 febr. 2005
conclusie inzake
[de vrouw]
tegen
1. De Ambtenaar van de Burgerlijke Stand van de Gemeente 's-Gravenhage
2. [de man]
Edelhoogachtbaar College,
1. Het gaat in deze zaak, betreffende een verzoek ex art. 1:24 BW Pro tot verbetering van een geboorteakte, om de vraag of een in België gesloten zgn. "Imamhuwelijk" in Nederland als rechtsgeldig kan worden erkend.
2. De feiten waarvan in cassatie dient te worden uitgegaan, treft men aan in de tussenbeschikking van het hof d.d. 15 mei 2002 onder het hoofdje "Vaststaande feiten" en in de eindbeschikking van het hof d.d. 17 maart 2004 in r.o. 2 en 6. Zij komen op het volgende neer.
(i) Tussen thans verzoekster van cassatie, hierna: de vrouw, en thans verweerder in cassatie sub 2, hierna: de man, is op 19 juni 1993 te [plaats], België, naar Saoedi-Arabisch recht een huwelijk voltrokken door de Imam [betrokkene 1].
(ii) Op [geboortedatum] 1994 is de vrouw te 's-Gravenhage bevallen van een dochter, hierna: [het kind]. De man is de biologische vader van [het kind].
(iii) De man heeft aangifte gedaan van de geboorte van [het kind]. (iv) Volgens de op 6 februari 1995 door de ambtenaar van de burgerlijke stand te 's-Gravenhage opgemaakte geboorteakte luiden de voornamen van [het kind]: [KHS]. Op haar geboorteakte staat geen geslachtsnaam vermeld. Op de akte staat als geslachtsnaam van de vader vermeld: [de man].
(v) [het kind] staat ingeschreven in de gemeentelijke basisadministratie van de gemeente Leiden onder de geslachtsnaam: [geslachtsnaam]. Een voornaam staat in die administratie niet vermeld.
(vi) De vrouw heeft op 20 juni 1997 de samenwoning met de man verbroken met medeneming van [het kind].
(vii) De vrouw heeft zowel de Nederlandse als de Saoedi-Arabische nationaliteit. Zij staat en stond in de gemeentelijke basisadministratie geregistreerd met de vermelding "geen huwelijk of geregistreerd partnerschap".
(viii) De man heeft de Saoedi-Arabische nationaliteit. Ten tijde van de aangifte van de geboorte van [het kind] was hij werkzaam als diplomaat bij de ambassade van Saoedi-Arabië in Nederland en stond hij derhalve niet geregistreerd in de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens. Toentertijd stond de man bij het Ministerie van Buitenlandse Zaken geregistreerd als gehuwd met de vrouw. Bij aangifte van de geboorte heeft de man verklaard dat het tussen hem en de vrouw gesloten huwelijk is geregistreerd in Saoedi-Arabië.
(ix) Op 12 maart 2001 heeft de Directeur van het Islamitisch Cultureel Centrum in [plaats], België, een kennisgeving afgegeven, waaruit blijkt dat het tussen de man en de vrouw gesloten huwelijk op 27 september 1993 is gelegaliseerd door de ambassade van Saoedi-Arabië te Brussel.
3. De vrouw heeft op 9 augustus 2000 bij de rechtbank te 's-Gravenhage een verzoekschrift ex art. 1:24 BW Pro ingediend tot verbetering van de geboorteakte van [het kind] ten aanzien van onder meer de daarin vermelde geslachtsnaam en voornamen van [het kind]. Ten grondslag aan haar verzoekschrift heeft de vrouw onder meer gelegd dat het in België tussen de man en de vrouw voltrokken huwelijk in Nederland niet als rechtsgeldig kan worden erkend, zodat de man ten onrechte als de vader van het kind in de geboorteakte staat vermeld.
4. Nadat thans verweerder in cassatie sub 1, hierna: de ambtenaar van de burgerlijke stand, het verzoek van de vrouw had bestreden (de man diende geen verweerschrift in en verscheen niet ter terechtzitting), heeft de rechtbank bij beschikking van 26 februari 2001 de verzoeken van de vrouw afgewezen. De rechtbank was van oordeel dat het huwelijk naar Belgisch recht als geldig moet worden beschouwd en ingevolge art. 5 lid 1 Wet Pro conflictenrecht huwelijk in Nederland moet worden erkend, zodat de man ingevolge art. 1:197 (oud) BW de vader van [het kind] is en geen onjuiste gegevens zijn opgenomen in de geboorteakte van [het kind].
5. De vrouw is van de beschikking van de rechtbank in hoger beroep gegaan bij het gerechtshof te 's-Gravenhage. In hoger beroep heeft zij haar verzoek gewijzigd en aangevuld. Voor zover thans in cassatie van belang verzocht zij het hof:
(a) voor recht te verklaren dat tussen de man en de vrouw geen huwelijk is gesloten, althans dat het tussen hen gesloten (religieuze) huwelijk non-existent is en dat niet is gebleken van enig ander (rechtsgeldig) huwelijk;
(b) voor recht te verklaren dat er tussen de man en [het kind] geen familierechtelijke relatie bestaat en dat [het kind] derhalve de geslachtsnaam van de vrouw heeft, al dan niet met opdracht aan de ambtenaar van de burgerlijke stand om als geslachtsnaam van [het kind] "[achternaam van de vrouw]" te vermelden;
(c) de voornamen van [het kind] te wijzigen van [KHS] in [K], althans de ambtenaar van de burgerlijke stand opdracht te geven de voornamen [HS] te verwijderen.
6. Na een tussenbeschikking van 15 mei 2002, heeft het hof bij eindbeschikking van 17 maart 2004 de bestreden beschikking van de rechtbank bekrachtigd en het meer of anders verzochte afgewezen.
7. Het door de vrouw onder (a) verzochte heeft het hof afgewezen op grond van de volgende - samengevat weergegeven - overwegingen. De vraag of een huwelijk tussen de vrouw en de man is totstandgekomen wordt op grond van art. 2 en Pro 3 van het Haagse Huwelijksverdrag (Verdrag van 14 maart 1978, Trb. 1987, 137) en art. 5 lid 1 Wet Pro conflictenrecht huwelijk beoordeeld naar het rechtsstelsel dat van toepassing is op de vraag of het huwelijk formeel en materieel geldig is totstandgekomen (r.o. 1). Waar tussen partijen vaststaat dat op 19 juni 1993 te [plaats] naar Saoedi-Arabisch recht een huwelijk is voltrokken in aanwezigheid van de imam, beheerst Belgisch recht de vraag naar de formele en materiële geldigheid van het huwelijk (r.o. 2). Blijkens het verzoekschrift in eerste aanleg van de vrouw is zij 'een zogenoemd "Imamhuwelijk" aangegaan met [de man]'. Mede uitgaande van de gemeenschappelijke Saoedi-Arabische nationaliteit van de man en de vrouw, leidt het hof daaruit af dat de vrouw alstoen ervan uitging dat zij daarmee een rechtsgeldig huwelijk is aangegaan. Die gevolgtrekking vindt bevestiging in een brief van 4 september 2000 van de vrouw aan mr Van Acker en in het op aanvraag van de vrouw afgegeven attest van de directeur van het Islamitisch Cultureel Centrum België van 12 maart 2001. Nu het tegendeel niet is gesteld of gebleken gaat het hof ervan uit dat de vrouw te goeder trouw was ten aanzien van haar gevoelen destijds dat het om de voltrekking van een rechtsgeldig huwelijk ging. Dat de vrouw daarnaast ook nog de Nederlandse nationaliteit bezat doet hieraan niet af (r.o. 3). Onder deze omstandigheden is naar Belgisch recht sprake van een geldig huwelijk, zij het dat eveneens sprake is van een volstrekte nietigheidsgrond zodat het huwelijk als gevolg daarvan nietig kan worden verklaard. Voor zover het verzoek strekt tot afgifte van een verklaring voor recht dat tussen de man en de vrouw geen huwelijk is gesloten moet het derhalve worden afgewezen. Dat lot treft op dezelfde gronden ook het verzoek het huwelijk non existent te verklaren, aldus nog steeds het hof (r.o. 4).
Mede op grond van dit een en ander heeft het hof ook het door de vrouw onder (b) en (c) verzochte niet toewijsbaar geoordeeld.
8. Tegen de eindbeschikking van het hof is de vrouw (tijdig) in cassatie gekomen met een uit zes onderdelen opgebouwd middel. De ambtenaar van de burgerlijke stand, noch de man heeft een verweerschrift in cassatie ingediend.
9. De onderdelen 1 t/m 5 van het middel keren zich tegen de gronden waarop het hof het door de vrouw onder (a) verzochte heeft afgewezen.
10. Onderdeel 1 klaagt dat het hof, voor zover het zich in r.o. 1 slechts de vraag heeft gesteld of een huwelijk tussen de man en de vrouw is totstandgekomen, heeft miskend dat het in verband met het door de vrouw verzochte had te onderzoeken de (voor)vraag of het huwelijk hier te lande als rechtsgeldig kan worden erkend.
11. Voor zover het onderdeel strekt ten betoge dat het hof heeft miskend dat het niet de vraag had te beantwoorden of naar Belgisch recht een huwelijk tussen de vrouw en de man is totstandgekomen, maar had te beoordelen of het in België tussen de vrouw en de man voltrokken huwelijk hier te lande als rechtsgeldig kan worden erkend, faalt het wegens gebrek aan feitelijke grondslag. Ingevolge art. 9 lid 1 van Pro het Haagse Huwelijksverdrag en art. 5 lid 1 van Pro de Wet conflictenrecht huwelijk wordt een buiten Nederland gesloten huwelijk dat ingevolge het recht van de Staat waar de huwelijksvoltrekking plaatsvond rechtsgeldig is, als zodanig erkend. Het hof had derhalve te onderzoeken of het tussen de vrouw en de man in België gesloten huwelijk naar Belgisch recht zowel materieel als formeel rechtsgeldig is. Dat heeft het hof blijkens r.o. 1 t/m 4 van de bestreden beschikking gedaan.
12. Voor zover het onderdeel strekt ten betoge dat het hof heeft miskend dat het de vraag of het tussen de vrouw en de man in België gesloten huwelijk hier te lande als rechtsgeldig kan worden erkend, niet als hoofdvraag, maar als zgn. voorvraag had te beantwoorden, faalt het reeds wegens gebrek aan belang. Ingevolge art. 12 lid 1 van Pro het Haagse Huwelijksverdrag en art. 7 van Pro de Wet conflictenrecht huwelijk dient de vraag naar de erkenning van de rechtsgeldigheid van een buiten Nederland gesloten huwelijk, indien deze vraag zich aandient als zgn. voorvraag, op dezelfde wijze te worden beoordeeld als indien die vraag zich als hoofdvraag aandient. De voorvraag wordt, behoudens de niet in de Wet conflictenrecht huwelijk overgenomen uitzondering van art. 12 lid 2 Haagse Pro Huwelijksverdrag, derhalve zelfstandig aangeknoopt. Zie L. Strikwerda, Inleiding tot het Nederlandse Internationaal Privaatrecht, 7e dr. 2002, nr. 111 en nrs. 57-61. Dit betekent dat ongeacht of de erkenning van de rechtsgeldigheid van een buiten Nederland gesloten huwelijk als hoofdvraag dan wel als voorvraag aan de orde wordt gesteld, steeds het bepaalde in art. 9 jo Pro. art. 2 en Pro 3 van het Haagse Huwelijksverdrag en het bepaalde in art. 5 lid 1 van Pro de Wet conflictenrecht huwelijk beslissend is. Al aangenomen dat het hof niet zou hebben onderkend dat vraag of het in België tussen de vrouw en de man gesloten huwelijk als rechtsgeldig kan worden erkend in deze zaak als een voorvraag is aan te merken, maakt dat voor de ter beantwoording van die vraag toe te passen maatstaf geen verschil: ook dan moet - zoals het hof blijkens r.o. 1 t/m 4 van de bestreden beschikking ook heeft gedaan - die vraag worden beoordeeld naar het rechtsstelsel dat op grond van art. 2 en Pro 3 van het Haagse Huwelijksverdrag en art. 5 lid 1 Wet Pro conflictenrecht huwelijk van toepassing is op de vraag of het huwelijk formeel en materieel geldig is totstandgekomen.
13. Onderdeel 1 is, zo volgt, tevergeefs voorgesteld.
14. Onderdeel 2, dat kennelijk voortbouwt op onderdeel 1, moet het lot daarvan delen. Uit de samenhang tussen r.o. 2 en r.o. 4 blijkt dat het hof, waar het in r.o. 4 vaststelt dat er naar Belgisch recht sprake is van een huwelijk, daarmee heeft bedoeld dat naar Belgisch recht sprake is van een rechtsgeldig huwelijk.
15. Onderdeel 3 verwijt het hof ten onrechte niet (ambtshalve of naar aanleiding van het beroep van de vrouw op de openbare orde in het beroepschrift in de nrs. 11 en 12) te hebben onderzocht of de erkenning in Nederland van het Imamhuwelijk niet wegens strijd met de openbare orde geweigerd zou moeten worden, althans zijn oordeel dat er geen sprake is van strijd met de openbare orde, onvoldoende te hebben gemotiveerd.
16. Voor zover het onderdeel erover klaagt dat het hof ambtshalve had behoren te onderzoeken of de erkenning in Nederland van het Imamhuwelijk afstuit op de openbare orde, faalt het wegens gebrek aan belang. Het onderdeel geeft immers niet aan welke fundamentele beginselen van de Nederlandse rechtsorde zich tegen de erkenning van de rechtsgeldigheid van een Imamhuwelijk zouden verzetten. De enkele omstandigheid dat een huwelijk is - en volgens de lex loci celebrationis ook rechtsgeldig kon worden - gesloten ten overstaan van een religieuze autoriteit is in ieder geval niet voldoende om erkenning in Nederland van de rechtsgeldigheid van een zodanig huwelijk in strijd te achten met de Nederlandse openbare orde.
17. Voor zover het onderdeel erover klaagt dat het hof naar aanleiding van het beroep van de vrouw op de openbare orde in het beroepschrift onder de nrs. 11 en 12 had behoren te onderzoeken of de erkenning in Nederland van het Imamhuwelijk afstuit op de openbare orde, faalt het evenzeer. T.a.p. stelde de vrouw ter toelichting op haar grief dat de rechtbank ten onrechte heeft beslist dat er tussen partijen een rechtsgeldig huwelijk is gesloten (grief I) en haar grief dat de rechtbank ten onrechte geen verklaring voor recht gegeven heeft dat het huwelijk van partijen non-existent is (grief II), dat
"de rechtbank heeft beslist dat een huwelijk gesloten door een Imam in Nederland niet voor erkenning in aanmerking kan komen. Dit zou ook in strijd zijn met de openbare orde. Een religieus huwelijk mag zowel in Nederland als in België niet gesloten worden voordat er een huwelijk naar Burgerlijk recht is voltrokken."
Dat het hof aan deze stelling is voorbijgegaan is - ook zonder nadere motivering - niet onbegrijpelijk: de stelling berust klaarblijkelijk op een verkeerde lezing van de beschikking van de rechtbank, nu de stelling kennelijk is ontleend aan de eerste alinea onder het hoofdje "Beoordeling" van die beschikking, in welke alinea niet het oordeel van de rechtbank, doch de stellingen van de vrouw worden weergegeven.
18. Onderdeel 4 neemt stelling tegen het oordeel van het hof - in r.o. 3 - dat de vrouw destijds ervan uitging dat zij met het Imamhuwelijk een rechtsgeldig huwelijk is aangegaan en dat zij te goeder trouw was ten aanzien van haar gevoelen destijds dat het om de voltrekking van een rechtsgeldig huwelijk ging. Het onderdeel acht deze oordelen van het hof onbegrijpelijk, althans onvoldoende gemotiveerd in het licht van het door de vrouw tijdens de mondelinge behandeling bij het hof gestelde. Het hof zou zich met deze oordelen in ieder geval hebben schuldig gemaakt aan een ongeoorloofde verrassingsbeslissing.
19. Het onderdeel is tevergeefs voorgesteld. 's Hofs oordeel berust op een aan het hof als feitenrechter voorbehouden waardering van hetgeen ten processe is gebleken en van de in het geding gebrachte schriftelijke stukken. Daarbij heeft het hof kennelijk doorslaggevende betekenis toegekend aan de in r.o. 3 van de bestreden beschikking genoemde stukken. Uit die stukken heeft het hof kennelijk en niet onbegrijpelijk afgeleid dat de vrouw destijds ervan uitging dat zij met het Imamhuwelijk een rechtsgeldig huwelijk is aangegaan en dat zij te goeder trouw was ten aanzien van haar gevoelen destijds dat het om de voltrekking van een rechtsgeldig huwelijk ging. Van een ongeoorloofde verrassingsbeslissing is geen sprake, nu de vraag of de vrouw destijds ervan uitging dat zij met het Imamhuwelijk een rechtsgeldig huwelijk is aangegaan en of zij te goeder trouw was ten aanzien van haar gevoelen destijds dat het om de voltrekking van een rechtsgeldig huwelijk ging, in ieder geval tijdens de mondelinge behandeling bij het hof aan de orde is gesteld en de vrouw zich daarover heeft kunnen uitlaten.
20. Onderdeel 5 keert zich met een motiveringsklacht tegen het oordeel van het hof - in r.o. 4 - dat naar Belgisch recht sprake is van een geldig huwelijk. Het onderdeel voert aan dat de beslissing van het hof omtrent de inhoud en de uitlegging van het Belgische recht zonder nadere motivering onbegrijpelijk is. Het onderdeel klaagt er meer in het bijzonder over dat het hof een onbegrijpelijke uitleg heeft gegeven aan het door het hof in r.o. 4 besproken arrest van het Belgische Hof van Cassatie van 12 december 2003.
21. Het aangevallen oordeel berust op 's hofs uitleg van het Belgische recht en, meer bepaald, van het door het hof besproken arrest van het Belgische Hof van Cassatie. De juistheid van dat oordeel kan ingevolge het bepaalde in art. 79 lid Pro 1, aanhef en onder b, RO in cassatie niet worden getoetst. De door het onderdeel opgeworpen motiveringsklachten komen erop neer dat het hof uit het Belgische arrest conclusies heeft getrokken, namelijk dat er naar Belgisch recht sprake is van een putatief en dus rechtsgeldig huwelijk, die uit dat arrest niet kunnen worden getrokken. Deze motiveringsklachten kunnen evenwel niet worden beoordeeld zonder daarbij tevens de juistheid van 's hofs oordeel inzake de inhoud van het Belgische recht en de strekking van het arrest van het Belgische Hof van Cassatie in de beoordeling te betrekken. Daaraan staat het bepaalde in art. 79 lid Pro 1, aanhef en onder b, RO in de weg. Hierop loopt het onderdeel vast.
22. Onderdeel 6 van het middel is gericht tegen het oordeel van het hof - in r.o. 6 - met betrekking tot de status van [het kind]. Het onderdeel bouwt voort op de in de onderdelen 1 t/m 5 ontwikkelde klachten en zal het lot van deze onderdelen moeten delen.
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden,