Conclusie
09/01689
Mr. F.F. Langemeijer
Parket, 11 september 2009 (WSNP)
Conclusie inzake:
[Verzoeker]
In deze schuldsaneringszaak gaat het om de ontvankelijkheid van het hoger beroep.
1. De feiten en het procesverloop
1.1. Bij vonnis van de rechtbank te Middelburg van 22 januari 2008 is ten aanzien van verzoeker tot cassatie (hierna: de schuldenaar) de definitieve toepassing van de schuldsaneringsregeling uitgesproken. Tot bewindvoerder is benoemd [betrokkene 1] te [plaats].
1.2. Bij brief, ingekomen op 6 februari 2009, heeft de bewindvoerder de rechter-commissaris verzocht het vrij te laten bedrag vast te stellen vanaf de maand februari 2009. Hij heeft daartoe twee berekeningen overgelegd, één voor de maand februari 2009 (bijlage 1) en één met ingang van 1 maart 2009 (bijlage 2). Uit bijlage 1 blijkt dat de rechter-commissaris op 9 februari 2009 akkoord is gegaan met de berekening over de maand februari 2009. Namens hem is de bijlage ondertekend en gedagtekend met de mededeling "gezien en akkoord". Bijlage 2 is niet afzonderlijk geaccordeerd. Bij brief van 24 februari 2009, met de aanhef: "Verzoekschrift ex art. 317 Faillissementswet Pro", heeft de schuldenaar de rechter-commissaris verzocht met terugwerkende kracht in het vrij te laten bedrag rekening te houden met twee posten. Eén van die twee posten is de betaalde premie van de ziektekostenverzekering van de schuldenaar en zijn echtgenote(1). In cassatie kan - minstgenomen: veronderstellenderwijs - worden aangenomen dat de schuldenaar buiten gemeenschap van goederen is gehuwd(2).
1.3. Nadat op 23 maart 2009 een mondelinge behandeling had plaatsgevonden, heeft de rechter-commissaris bij beschikking van 9 april 2009 bepaald dat van het inkomen van de schuldenaar maandelijks buiten de boedel blijft: € 1.556,32, zijnde de voor de schuldenaar geldende beslagvrije voet, vermeerderd met een nominaal bedrag en verminderd met de inhouding ter zake van vakantiegeld; van het jaarlijks te ontvangen vakantiegeld mag de schuldenaar € 666,26 behouden. De rechter-commissaris heeft tevens bepaald dat een wijziging van de voor de schuldenaar geldende bijstandsnorm(3) doorwerkt in de vrij te laten bedragen.
1.4. De schuldenaar heeft hoger beroep ingesteld bij de rechtbank. Bij beschikking van 20 april 2009 heeft de rechtbank de schuldenaar niet-ontvankelijk verklaard in zijn hoger beroep. De rechtbank overwoog dat het beroepschrift zich richt tegen een beslissing als bedoeld in art. 295 lid 3 Fw Pro. In art. 315 lid 2 Fw Pro is bepaald dat tegen een zodanige beslissing geen hoger beroep kan worden ingesteld.
1.5. Namens de schuldenaar is - tijdig(4) - beroep in cassatie ingesteld tegen deze beschikking. In cassatie is geen verweer gevoerd.
2. Bespreking van de cassatiemiddelen
2.1. Art. 295 lid 1 Fw Pro bepaalt dat de boedel omvat: de goederen van de schuldenaar ten tijde van de uitspraak tot toepassing van de schuldsaneringsregeling alsmede de goederen die hij tijdens de toepassing van die regeling verkrijgt. Het tweede lid bepaalt dat van het inkomen en van periodieke uitkeringen die de schuldenaar verkrijgt, slechts buiten de boedel wordt gelaten: een bedrag gelijk aan de beslagvrije voet bedoeld in art. 475d Rv. Blijkens de parlementaire geschiedenis valt de beslagvrije voet van rechtswege buiten de boedel en - dus - niet krachtens bepaling door de rechter-commissaris(5). Het derde lid bepaalt dat de rechter-commissaris het bedrag van de beslagvrije voet op verzoek van de schuldenaar of de bewindvoerder, dan wel ambtshalve, bij schriftelijke beschikking kan verhogen met een in die beschikking vast te stellen nominaal bedrag. De beslagvrije voet en het - eventueel vast te stellen - nominale bedrag tezamen vormen het 'vrij te laten bedrag' (Vtlb). De overige leden van art. 295 Fw Pro zijn voor dit cassatieberoep niet van belang.
2.2. In de Recofa-richtlijnen voor schuldsaneringsregelingen is een aanbeveling opgenomen die betrekking heeft op het vrij te laten bedrag. Voor zover van belang houdt de richtlijn onder 3.8 onder a (versie april 2009) in dat het vrij te laten bedrag wordt berekend aan de hand van de meest recente versie van het rapport van de Werkgroep rekenmethode Vtlb van Recofa. De bewindvoerder maakt bij of zo spoedig mogelijk na het huisbezoek de berekening van het vrij te laten bedrag en verstrekt deze aan de schuldenaar. De richtlijn bepaalt onder g dat de bewindvoerder de rechter-commissaris verzoekt het vrij te laten bedrag bij beschikking(6) vast te stellen. De rechter-commissaris kan ambtshalve of op gemotiveerd verzoek van de bewindvoerder aan het bepaalde in zijn beschikking voorwaarden verbinden of daaraan terugwerkende kracht verlenen. De bewindvoerder stuurt de schuldenaar een kopie van de beschikking toe, tenzij de hoogte van het door de rechter-commissaris vastgestelde vrij te laten bedrag niet afwijkt van de berekening van de bewindvoerder en de rechter-commissaris geen nadere voorwaarden heeft gesteld.
2.3. De praktijk laat ten aanzien van de wijze waarop het vrij te laten bedrag wordt vastgesteld een wisselend beeld zien. Soms wordt het vrij te laten bedrag in een schriftelijke beschikking vastgesteld, dan weer wordt het bedrag door de rechter-commissaris in een brief vastgelegd en soms vindt vaststelling plaats door de enkele accordering van het bedrag dat staat vermeld op het door de bewindvoerder aan de hand van het rapport van de 'werkgroep rekenmethode Vtlb' ingevulde formulier. Hoewel in dit formulier een splitsing wordt aangebracht tussen de 'vaststelling' van de beslagvrije voet en de (eventuele) vaststelling van het nominale bedrag ex art. 295 lid 3 Fw Pro, wordt uitsluitend de optelsom van beide bedragen in het dictum van de beschikking genoemd dan wel geaccordeerd op het door de bewindvoerder ingevulde standaardformulier.
2.4. Tegen de beslissing van de rechter, ingevolge de bepalingen van titel III van de Faillissementswet gegeven, staat geen hogere voorziening open behalve in de gevallen waarin het tegendeel is bepaald (art. 360 Fw Pro). Art. 315 lid 1 Fw Pro bepaalt dat van alle beschikkingen(7) van de rechter-commissaris gedurende vijf dagen hoger beroep op de rechtbank openstaat. Niettemin kan geen hoger beroep worden ingesteld tegen de in het tweede lid van art. 315 genoemde Pro beschikkingen, waaronder de beschikkingen als bedoeld in art. 295, derde lid Fw. Daarop is de beschikking van de rechtbank in de onderhavige zaak, volgens haar oordeel, gebaseerd.
2.5. Middel I klaagt dat de vaststelling in rov. 2, dat het beroepschrift zich richt tegen een beslissing van de rechter-commissaris als bedoeld in art. 295 lid 3 Fw Pro, onbegrijpelijk is dan wel blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting. Ter toelichting wijst het middel erop dat art. 295 lid 3 Fw Pro uitsluitend de vaststelling van het nominale bedrag door de rechter-commissaris betreft, niet de vaststelling van de beslagvrije voet-component; de beslagvrije voet blijft van rechtswege buiten de boedel. Het beroepschrift kan volgens de klacht niet anders worden begrepen dan gericht te zijn tegen het oordeel van de rechter-commissaris over de omvang van de beslagvrije voet-component. Dit blijkt volgens de klacht ook uit de inhoud van het beroepschrift. Nu de beschikking van de rechter-commissaris niet is aan te merken als een beschikking als bedoeld in art. 295 lid 3 Fw Pro, heeft de rechtbank ten onrechte art. 315 lid 2 Fw Pro van toepassing geacht en dus ten onrechte de schuldenaar niet-ontvankelijk verklaard in zijn hoger beroep. Voor zover de rechter-commissaris zich (tevens) heeft uitgesproken over de hoogte van het bedrag, gelijk aan de beslagvrije voet, kan zijn beschikking volgens het middel niet gelden als een beschikking als bedoeld in art. 295 lid 3 Fw Pro.
2.6. Met de steller van het middel meen ik dat het beroepschrift niet anders kan worden opgevat dan dat het uitsluitend was gericht tegen de vaststelling door de rechter-commissaris van de beslagvrije voet, zoals begrepen in het vastgestelde vrij te laten bedrag van € 1.556,32. Weliswaar wordt in de overwegingen van de beschikking van 9 april 2009 geen splitising gemaakt tussen de 'beslagvrije voet-component' en de 'nominaal bedrag-component'; echter in het licht van de door de bewindvoerder ingevulde rapporten, overgelegd als bijlagen 1 en 2 bij de hiervoor genoemde brief van 6 februari 2009, het vastgestelde vrij te laten bedrag en het beroepschrift, waarin uitsluitend de ziektekosten en de woonlasten ter discussie worden gesteld, kan er geen twijfel over bestaan dat het beroepschrift uitsluitend de hoogte van de beslagvrije voet aan de orde stelde.
2.7. Voorop staat dat de beschikking van de rechter-commissaris van 9 april 2009 is gegeven op het verzoek van de schuldenaar van 24 februari 2009. Blijkens de aanhef van de brief en de inhoud ervan moet de brief worden aangemerkt als een verzoekschrift ingevolge art. 317 Fw Pro. Het eerste lid van dit artikel bepaalt dat (onder andere) de schuldenaar bij verzoekschrift tegen elke handeling van de bewindvoerder bij de rechter-commissaris kan opkomen, of van deze een bevel kan uitlokken dat de bewindvoerder een bepaalde handeling zal verrichten of een voorgenomen handeling zal nalaten. Art. 295 lid 2 Fw Pro is niet uitdrukkelijk genoemd in art. 315 lid 2 Fw Pro. De ratio hiervan is vermoedelijk dat de beslagvrije voet van rechtswege buiten de boedel valt en niet krachtens bepaling door de rechter-commissaris. Het veronderstelt dat de hoogte van de beslagvrije voet eenvoudig kan worden vastgesteld op basis van de tekst van de wet. Zoals eerder vermeld, is het wel de praktijk dat de bewindvoerder aan de rechter-commissaris verzoekt het door hem berekende vrij te laten bedrag, daaronder begrepen de beslagvrije voet, vast te stellen. Ik zie geen grond om een door de schuldenaar op de voet van art. 317 Fw Pro uitgelokte beschikking met betrekking tot de premie ziektekostenverzekering in het vrij te laten bedrag opgenomen beslagvrije voet van hoger beroep uit te sluiten. De tekst van art. 315 lid 2 Fw Pro sluit hoger beroep tegen een beslissing ex art. 317 Fw Pro in verbinding met 295 lid 2 Fw niet uit.
2.8. Om deze redenen acht ik het middel gegrond. Met het oog op de mogelijkheid dat de Hoge Raad de zaak zelf afdoet, en anders ten behoeve van de berechting na verwijzing, maak ik hierna enkele opmerkingen over de materieel-rechtelijke aspecten. Art. 475d, lid 5, aanhef en onder a, Rv bepaalt dat de beslagvrije voet - van rechtswege - wordt verhoogd met de premie van een door de schuldenaar gesloten ziektekostenverzekering, verminderd met de normpremie, bedoeld in art. 2 van Pro de Wet op de zorgtoeslag, voor zover reeds begrepen in de bijstandsnorm zoals die voor de schuldenaar geldt ingevolge het 1e, 2e en 4e lid van art. 475d.
2.9. In deze zaak heeft de bewindvoerder zich op het standpunt gesteld dat de beslagvrije voet niet verhoogd wordt met het gedeelte van de premie dat betrekking heeft op de ziektekosten van de echtgenote van de schuldenaar. De schuldenaar heeft, mede onder verwijzing naar een uitspraak van de CRvB(8), betoogd dat dit wel het geval is. De rechter-commissaris heeft aansluiting gezocht bij het standpunt van de bewindvoerder (rov 3.2):
"Uitgangspunt bij de berekening van het vrij te laten bedrag is het VTLB-rapport uitgegeven door de Werkgroep Rekenmethode vtlb van Recofa over 2009 (verder: het rapport). Onder 4.5 van het rapport is bepaald dat de beslagvrije voet wordt verhoogd met alle door de schuldenaar betaalde ziektekostenpremies, ook de premies voor aanvullende ziektekostenverzekeringen. Verder vermeldt het rapport dat iedere meerderjarige zelf een ziektekostenverzekering moet afsluiten. Schuldenaar stelt dat hij de ziektekostenpremie voor zijn echtgenote betaalt en dat hiermee bij de berekening van zijn vrij te laten bedrag rekening moet worden gehouden. Hij stelt dat zijn echtgenote geen werk heeft en hij niet verwacht dat zij binnen afzienbare tijd aan het werk zal gaan. Schuldenaars' echtgenote heeft bovendien de heffingskorting nog niet bij de belastingdienst aangevraagd, aldus schuldenaar. Volgens schuldenaar wil zijn echtgenote niets met zijn schuldsaneringsregeling te maken hebben. Met de bewindvoerder is de rechter-commissaris van oordeel dat het feit dat schuldenaar en zijn echtgenote kennelijk relatieproblemen hebben waardoor schuldenaars' echtgenote niet bereid is de heffingskorting aan te vragen, niet ten laste dient te komen van de schuldeisers door vaststelling van een hoger vrij te laten bedrag. Door middel van het aanvragen van de heffingskorting, hetgeen een eenvoudige handeling is en derhalve van schuldenaars' echtgenote gevergd kan worden, kan zij zich een inkomen verwerven waarmee zij in ieder geval haar ziektekostenpremie zou moeten kunnen betalen. De door de schuldenaar aangehaalde beslissing van de Centrale Raad van Beroep maakt dit niet anders. Immers, die uitspraak ziet op betaling van een premie aanvullende ziektekosten."
2.10. De rechter-commissaris heeft, conform de berekening van de bewindvoerder, bij het 'bepalen' van de omvang van de beslagvrije voet rekening gehouden met (90% van) de bijstandsnorm voor gehuwden. Van dit bedrag zijn de inkomsten van de echtgenote van de schuldenaar, zijnde de heffingskorting waarop zij aanspraak heeft (lees: zou kunnen maken) afgetrokken (vgl. art. 475d lid 3 Rv). Dit in ogenschouw nemend, acht ik het merkwaardig dat bij het bepalen van de beslagvrije voet vervolgens geen rekening is gehouden met de door de schuldenaar ten behoeve van zijn echtgenote betaalde premie ziektekostenverzekering. In de parlementaire geschiedenis zijn aanknopingspunten te vinden voor het standpunt dat hiermee wél rekening moet worden gehouden. Zo schreef de minister van Justitie bij de behandeling van wetsvoorstel 14 029 in de memorie van antwoord het volgende(9):
"Met de bijstand ter zake van premies voor het ziekenfonds behoeft bij de berekening van de grens voor loonbeslag geen rekening te worden gehouden. Deze premie wordt immers van de werknemer ingehouden voor zover hij ingevolge de Ziekenfondswet is verzekerd. De premie valt buiten het beslag door de werking van artikel 475a van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, zoals onder artikel III voorgesteld in de nota van wijzigingen. Daarmee behoeft dus geen rekening te worden gehouden.
Bij een ziektekostenverzekering waarvan de werknemer de premie zelf betaalt, ligt dit anders. Daarom bepaalt de tweede zin dat de tijdens een beslag vervallende premies van zulk een verzekering buiten het beslag vallen. Deze premies kunnen hoog zijn. Zonder deze bepaling zou loonbeslag ertoe kunnen leiden dat premies onbetaald blijven, met als mogelijk gevolg dat de verzekering vervalt. Dit zou ongewenst zijn voor de verzekeringnemer, omdat die na het loonbeslag wellicht slechts op veel zwaardere voorwaarden zich opnieuw tegen ziektekosten kan verzekeren. Het is ook maatschappelijk ongewenst dat hem, bij een ziekte na zulk een verval van de verzekering, nog slechts een beroep open staat op bijstand."
2.11. In de artikelsgewijze toelichting op de 'voorganger' van het huidige art. 475d, lid 5, aanhef en onder a, Rv, te weten art. 475b lid 3 (oud) Rv, staat het volgende(10):
"Dit lid is overgenomen van het slot van artikel 1838g, eerste lid, van het Burgerlijk Wetboek, zoals dat sedert 1 juni 1981 luidt. De regeling is uitvoerig toegelicht in de memorie van antwoord (...) bij wetsontwerp 14 029, blz. 2. De bepaling wil een onderbreking voorkomen in de betaling van de premie van een door de schuldenaar gesloten ziekteverzekering. Immers, indien de schuldenaar geen geld overhoudt om die te voldoen, wordt de verzekering gestaakt, waardoor het risico in feite overgaat naar de gemeente die in geval van ziekte bijstand zou moeten verlenen. Bovendien zou de schuldenaar onevenredig benadeeld kunnen worden, wanneer hij de premiebetaling wil hervatten, maar dan slechts op verzwaarde voorwaarden opnieuw in de ziektekostenverzekering kan worden opgenomen.
In de bepaling is de vermelding van de werkgever vervangen door die van degene onder wie beslag is gelegd en is "voor zich" verduidelijkt tot "door de schuldenaar gesloten". Als de schuldenaar, al was het als borg, andermans verzekeringspremie heeft betaald, heeft dat geen invloed op de beslagvrije voet. Daarentegen omvat de bepaling mede een verzekering waarbij hij niet alleen zich zelf, maar ook bij voorbeeld zijn gezin of huisgenoten heeft verzekerd. De tweede zin vervangt het slot van de bepaling in artikel 1638g. Degene onder wie beslag ligt, moet zich kunnen verantwoorden jegens de beslaglegger, wanneer hij meer aan de schuldenaar in handen geeft dan de beslagvrije voet van lid 2. Daarom behoeft hij eerst nadat de schuldenaar heeft aangetoond dat er grond is voor verhoging van de beslagvrije voet, met de premie rekening te houden door, boven de beslagvrije voet volgens lid 2, ook het bedrag van de betaalde premie aan de schuldenaar te betalen. Is de (jaarlijkse) premie zo hoog dat de beslagvrije voet boven de periodieke betaling uitstijgt, dan moet de verzekeringspremie voor het overige worden vergoed bij de eerstvolgende periodieke betaling en krijgt de beslaglegger zo lang niets. Verwacht mag worden dat de strekking van deze bepaling veelal langs eenvoudige weg zal worden nageleefd doordat de schuldenaar aan degene onder wie het beslag ligt machtiging geeft om de premie rechtstreeks te voldoen."
2.12. Met het oog op de mogelijkheid dat de financiële situatie van de schuldenaar inmiddels kan zijn gewijzigd, gaat mijn voorkeur uit naar een verwijzing van de zaak naar de rechtbank.
2.13. Middel II klaagt dat de rechtbank de schuldenaar ten onrechte niet-ontvankelijk heeft verklaard zonder dat een behoorlijke oproeping heeft plaatsgevonden. Subsidiair wordt geklaagd dat de rechtbank essentiële vormen heeft verzuimd, nu een fundamenteel beginsel van procesrecht meebrengt dat een procespartij de gelegenheid krijgt om haar standpunt mondeling ten overstaan van de rechter uiteen te zetten.
2.14. Bij het slagen van middel I behoeft middel II geen bespreking meer. Zoals hiervoor betoogd, was hoger beroep tegen de beschikking van de rechter-commissaris van 9 april 2009 mogelijk op grond van art. 317 lid 1 Fw Pro in verbinding met de art. 295 lid 2 en Pro 315 lid 1 Fw. De tweede volzin van art. 315 lid 1 Fw Pro bepaalt dat de rechtbank beslist na verhoor althans behoorlijke oproeping van de belanghebbenden. De rechtbank heeft kennelijk van oproeping afgezien omdat zij van oordeel was dat de beschikking van de rechter-commissaris niet appellabel was. Met de steller van het middel meen ik dat de beginselen van een goede procesorde meebrengen dat een verhoor of behoorlijke oproeping, zoals bedoeld in art. 315 lid 1 Fw Pro, óók moet plaatsvinden indien het beroep op het eerste gezicht niet-ontvankelijk is. De klacht is dus gegrond. Ter vergelijking kan nog worden gewezen op de regel in het commune procesrecht, art. 279 Rv Pro. Volgens die regel kan van een oproeping worden afgezien indien de rechter zich aanstonds onbevoegd verklaart of het verzoek toewijst, maar niet indien de rechter voornemens is de verzoeker niet-ontvankelijk te verklaren. In het bestuursprocesrecht zijn de mogelijkheden om de zaak buiten zitting af te doen groter (zie art. 8:54 Awb Pro), maar daartegenover staat een ruimere mogelijkheid van verzet (art. 8:55 Awb Pro).
3. Conclusie
De conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden beschikking en tot verwijzing van de zaak naar de rechtbank te Middelburg.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden,
1 In de processtukken is vermeld dat de echtgenote staat bijgeschreven op de ziektekostenpolis van de schuldenaar en dat de schuldenaar voor beiden de premies betaalt. De tweede post, waarover de brief van de schuldenaar ging, speelt in cassatie geen rol meer.
2 In het cassatierekest is gesteld dat op zijn echtgenote de schuldsaneringsregeling niet van toepassing is verklaard. Dit stemt overeen met de informatie op het door de bewindvoerder ingevulde berekeningsformulier.
3 De rechter-commissaris heeft rekening gehouden met de bijstandsnorm voor "gehuwden van 21 jaar en ouder doch jonger dan 65 jaar" (art. 21, aanhef en onder c, Wet werk en bijstand). Negentig procent van het genoemde bedrag van € 1.283,86 is € 1.155,47. Dit is het bedrag dat is vermeld in de bijlagen 1 en 2.
4 De cassatietermijn bedraagt tien dagen (art. 402 lid 2 Rv Pro in verbinding met art. 315 lid 1 Fw Pro).
5 MvT, Kamerstukken II 1992/93, 22969, nr. 3, blz. 41. Zie ook de conclusie van mijn ambtgenoot Strikwerda voor HR 2 juni 2006, LJN: AV6082, met verdere verwijzingen onder 9.
6 Het begrip `beschikking' omvat iedere beslissing die de rechter-commissaris op basis van de Faillissementswet neemt; er zijn geen vormvereisten. Ook een mondelinge beslissing kan derhalve een beschikking zijn. Zie: losbladige Faillissementswet, art. 315, aant. 6 (Lammers).
7 Zie de vorige voetnoot.
8 CRvB 8 oktober 2008, LJN: BG3878.
9 MvA, Kamerstukken II 1979/80, 14 029 (wetsvoorstel tot wijziging van de art. 1637o, 1637u, 1638g, 1638q en 1638s BW (oud) en van artikel 479c Rv (oud)), nr. 5, blz. 2.
10 MvT, Kamerstukken II 1982/83, 17 897, nr. 3, blz. 18; cursivering toegevoegd.