Uitspraak
vonnis
RECHTBANK 'S-GRAVENHAGE
Sector civiel recht
zaaknummer / rolnummer: 330891 / HA ZA 09-579
Vonnis in het bevoegdheidsincident van 30 december 2009
in de zaak van
1. [eiser 1],
wonende te Oruma, Bayelsa Sate, Nigeria,
2. [eiser 2],
wonende te Oruma, Bayelsa Sate, Nigeria,
3. de vereniging met rechtspersoonlijkheid
VERENIGING MILIEUDEFENSIE,
gevestigd te Amsterdam,
eisers in de hoofdzaak,
verweerders in het incident,
advocaat mr. W.P. den Hertog,
tegen
1. de rechtspersoon naar vreemd recht
ROYAL DUTCH SHELL PLC,
gevestigd te Londen, Verenigd Koninkrijk, kantoorhoudende te Den Haag,
gedaagde in de hoofdzaak,
2. de rechtspersoon naar vreemd recht
SHELL PETROLEUM DEVELOPMENT COMPANY OF NIGERIA LTD.,
gevestigd te Port Harcourt, Rivers State, Nigeria,
gedaagde in de hoofdzaak,
eiseres in het incident,
advocaat mr. J. de Bie Leuveling Tjeenk.
Eisers zullen hierna gezamenlijk [eisers] en afzonderlijk [eiser 1], [eiser 2] en Milieudefensie worden genoemd. Gedaagden zullen hierna RDS en SPDC worden genoemd.
1. De procedure
1.1. Het verloop van de procedure blijkt uit:
- de dagvaarding van 7 november 2008, met producties;
- de incidentele conclusie houdende exceptie van onbevoegdheid, tevens voorwaardelijke conclusie van antwoord in de hoofdzaak, met producties;
- de incidentele conclusie van antwoord in het bevoegdheidsincident;
- de pleidooien en de ter gelegenheid daarvan overgelegde pleitaantekeningen.
1.2. Ten slotte is de datum voor vonnis in het incident bepaald op heden.
2. Het geschil
in de hoofdzaak
2.1. [eisers] vorderen om bij vonnis, uitvoerbaar bij voorraad:
I voor recht te verklaren dat RDS en SPDC jegens [eiser 1] en/of [eiser 2] op grond van de stellingen in het lichaam van de dagvaarding onrechtmatig hebben gehandeld en jegens hen hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de schade die [eiser 1] en/of [eiser 2] geleden hebben en nog zullen lijden als gevolg van deze onrechtmatige gedragingen van RDS en SPDC, welke schade is op te maken bij staat en te vereffenen volgens de wet, een en ander te vermeerderen met de wettelijke rente vanaf de dag der dagvaarding tot aan de dag der algehele voldoening;
II voor recht te verklaren dat RDS en SPDC jegens Milieudefensie op grond van de stellingen in het lichaam van de dagvaarding onrechtmatig hebben gehandeld en hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de schade aan het milieu nabij Oruma als gevolg van deze onrechtmatige gedragingen van RDS en SPDC;
III RDS en SPDC te gebieden om binnen twee maanden na betekening van het vonnis, althans binnen een door de rechtbank vast te stellen termijn, aan te vangen met vervanging van de verouderde (delen van) de oliepijpleiding nabij Oruma en deze vervanging binnen drie maanden na aanvang, althans binnen een door de rechtbank vast te stellen termijn, te voltooien;
IV RDS en SPDC te gebieden om binnen twee weken na betekening van het vonnis aan te vangen met sanering van de bodem rondom de olielekkage, opdat deze zal voldoen aan de internationale en plaatselijke geldende milieunormen, en deze sanering binnen één maand na aanvang te voltooien, ten bewijze waarvan RDS en SPDC binnen één maand na voltooiing van de sanering aan [eisers] een door een panel van drie deskundigen op te stellen unanieme verklaring van sanering over zullen leggen, welke deskundigen zullen worden benoemd binnen twee weken na het vonnis zodanig dat één deskundige door RDS en SPDC gezamenlijk, één door Milieudefensie en één door de twee aldus aangewezen deskundigen wordt benoemd, althans binnen door de rechtbank vast te stellen termijnen en op een door de rechtbank vast te stellen wijze van bewijs van de sanering;
V RDS en SPDC te gebieden om binnen twee weken na betekening van het vonnis aan te vangen met het zuiveren van de waterbronnen in en nabij Oruma en deze zuivering binnen één maand na aanvang te voltooien, ten bewijze waarvan RDS en SPDC binnen één maand na voltooiing van de sanering aan [eisers] een door een panel van drie deskundigen op te stellen unanieme verklaring van zuivering over zullen leggen, welke deskundigen zullen worden benoemd binnen twee weken na het vonnis zodanig dat één deskundige door RDS en SPDC gezamenlijk, één door Milieudefensie en één door de twee aldus aangewezen deskundigen wordt benoemd, althans binnen door de rechtbank vast te stellen termijnen en op een door de rechtbank vast te stellen wijze van bewijs van de zuivering;
VI RDS en SPDC te gebieden de oliepijpleiding nabij Oruma na vervanging in goede staat te behouden, overeenkomstig de “good oil field practices”, waaronder tenminste wordt verstaan het voldoen aan de verplichte inspecties van de pijpleidingen, het opstellen dan wel in stand houden van een adequaat systeem van pijpleidinginspectie en het overeenkomstig daarmee zorgvuldig handelen; RDS en SPDC te gebieden van deze inspecties telkens binnen twee weken nadat deze hebben plaatsgevonden schriftelijk verslag aan [eisers] over te leggen;
VII RDS en SPDC te bevelen een adequaat plan voor reactie op olielekkages te implementeren in Nigeria en ervoor zorg te dragen dat aan alle voorwaarden is voldaan voor een tijdige en adequate reactie voor het geval zich opnieuw een olielekkage nabij Oruma voordoet; hieronder verstaan [eisers] in ieder geval het beschikbaar stellen van voldoende materiaal en middelen - ten bewijze waarvan RDS en SPDC overzichten aan [eisers] zullen verstrekken - teneinde de schade van een potentiële olielekkage zoveel mogelijk te beperken;
VIII RDS en SPDC te bevelen om aan [eisers] een dwangsom van EUR 100.000,- te betalen (of een ander door de rechter in goede justitie te bepalen bedrag) voor elke keer dat RDS en SPDC ieder voor zich of gezamenlijk handelen in strijd met de onder III, IV, V en/of VI bedoelde geboden;
IX RDS en SPDC hoofdelijk te veroordelen tot vergoeding van de buitengerechtelijke kosten;
X RDS en SPDC te veroordelen in de kosten van dit geding, althans de kosten van partijen te compenseren.
2.2. Aan deze vorderingen leggen [eisers] – kort samengevat – het volgende ten grondslag. In juni 2005 heeft nabij Oruma, Nigeria, een lekkage uit een oliepijpleiding plaatsgevonden, als gevolg waarvan [eiser 1] en [eiser 2] (materiële en immateriële) schade hebben geleden. Hun visvijvers zijn namelijk onbruikbaar geworden, de door hen aangebrachte beplanting is verwoest en mogelijk zullen zij gezondheidsschade lijden als gevolg van de vervuiling van de bodem en het drinkwater. De olielekkage heeft het milieu in een groot gebied nabij Oruma aangetast. SPDC is als ‘operator’ van de oliepijpleiding schadeplichtig jegens [eisers] SPDC heeft haar zorgplicht geschonden doordat zij de olielekkage niet heeft voorkomen, te laat is begonnen met saneren en deze sanering onvolledig heeft uitgevoerd. Naast SPDC is RDS hoofdelijk schadeplichtig jegens [eisers] Als moedermaatschappij van SPDC had RDS haar invloed op en zeggenschap over het (milieu)beleid van SPDC moeten gebruiken om zoveel mogelijk te voorkomen dat SPDC de onderhavige schade zou toebrengen aan mens en milieu. Deze zorgplicht heeft RDS geschonden, aldus [eisers]
2.3. RDS en SPDC hebben gemotiveerd verweer gevoerd.
in het incident
2.4. SPDC vordert dat de rechtbank zich onbevoegd verklaart om kennis te nemen van de vorderingen tegen SPDC. Zij voert hiertoe – kort samengevat – het volgende aan.
Artikel 7 van Pro het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering biedt onvoldoende basis om internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter aan te nemen met betrekking tot de vorderingen tegen SPDC. Er is immers niet voldaan aan de eis dat een zodanige samenhang bestaat tussen de vorderingen tegen RDS enerzijds en die tegen SPDC anderzijds, dat redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling rechtvaardigen. Daarnaast maken [eisers] misbruik van procesrecht door vorderingen in te stellen tegen RDS op een evident ontoereikende grondslag met als uitsluitend doel rechtsmacht te creëren ten aanzien van SPDC, aldus SPDC.
2.5. [eisers] hebben gemotiveerd verweer gevoerd. Op de stellingen en weren van partijen wordt hier - voor zover nodig - nader ingegaan.
3. De beoordeling
in het incident
3.1. RDS heeft haar hoofdvestiging in Nederland. Daarom kan de rechtbank ten aanzien van deze gedaagde aan artikel 2 lid 1 juncto Pro artikel 60 lid 1 van Pro de Verordening (EG) nr. 44/2001 betreffende de rechterlijke bevoegdheid, de erkenning en de tenuitvoerlegging van beslissingen in burgerlijke en handelszaken (hierna: EEX-verordening) internationale bevoegdheid (hierna ook: rechtsmacht) ontlenen. Deze bevoegdheid is overigens ook niet in geschil.
3.2. Met betrekking tot het beroep van SPDC op misbruik van procesrecht overweegt de rechtbank als volgt. Vooropgesteld moet worden dat slechts bij hoge uitzondering sprake kan zijn van misbruik van procesrecht, met name indien een vordering is gebaseerd op feiten en omstandigheden waarvan de eisers de (evidente) onjuistheid kenden of behoorden te kennen of op stellingen waarvan de eisers op voorhand moesten begrijpen dat deze geen (enkele) kans van slagen hadden en dus volstrekt ondeugdelijk waren (vergelijk Hoge Raad 29 juni 2007, NJ 2007 nr. 353).
3.3. De rechtbank is van oordeel dat de stellingen van [eisers] met betrekking tot RDS niet als volstrekt ondeugdelijk of volstrekt kansloos in de hiervoor bedoelde zin kunnen worden aangemerkt. Hierbij neemt de rechtbank onder meer in aanmerking dat ook volgens SPDC onder weliswaar uitzonderlijke omstandigheden sprake kan zijn van directe of indirecte doorbraak van aansprakelijkheid in concernverhoudingen. Dat sprake is van feiten en omstandigheden waarvan [eisers] de evidente onjuistheid kenden of behoorden te kennen, is onvoldoende gesteld of gebleken. De rechtbank verwerpt dan ook het beroep op misbruik van procesrecht.
3.4. SPDC heeft geen woonplaats op het grondgebied van een lidstaat als bedoeld in de EEX-verordening. Er is hier noch sprake van een geschil als bedoeld in artikel 22 EEX Pro-verordening, noch van een forumkeuze als bedoeld in artikel 23 EEX Pro-verordening. Dit leidt er - mede gelet op artikel 4 lid 1 EEX Pro-verordening - toe dat de vraag of de rechtbank ten aanzien van SPDC internationale bevoegdheid toekomt, dient te worden beantwoord aan de hand van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (hierna: Rv). Partijen houdt verdeeld of de rechtbank bevoegdheid kan ontlenen aan artikel 7 lid 1 Rv Pro, dat als volgt luidt:
“Indien in zaken die bij dagvaarding moeten worden ingeleid, de Nederlandse rechter ten aanzien van een van de gedaagden rechtsmacht heeft, komt hem deze ook toe ten aanzien van in hetzelfde geding betrokken andere gedaagden, mits tussen de vorderingen tegen de onderscheiden gedaagden een zodanige samenhang bestaat, dat redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling rechtvaardigen.”
3.5. Gelet op deze wetsbepaling is aan de orde of tussen de vorderingen tegen RDS enerzijds en tegen SPDC anderzijds een zodanige samenhang bestaat, dat redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling rechtvaardigen.
3.6. In de hoofdzaak worden RDS en SPDC door [eisers] aansprakelijk gehouden voor dezelfde schade, hetgeen ook volgt uit de gevorder¬de hoofdelijke veroordeling van RDS en SPDC. Dit brengt mee dat ten aanzien van de vorderingen tegen zowel RDS als SPDC hetzelfde feitencomplex in Nigeria ter beoordeling voorligt. Reeds hiermee is naar het oordeel van de rechtbank sprake van een zodanige samenhang, dat redenen van doelmatigheid een gezamenlijke behandeling van de vorderingen tegen RDS en SPDC rechtvaardigen. Dat die feiten en omstandigheden zich geheel of deels niet in Nederland hebben voorgedaan is in de Nederlandse rechtspraak niet uitzonderlijk en leidt niet tot een ander oordeel over voldoende samenhang en doelmatigheid in de zin van artikel 7 Rv Pro.
3.7. De rechtbank acht niet van beslissende betekenis of bij toepassing van artikel 7 Rv Pro een “strenger” doelmatigheidscriterium geldt dan in het interne procesrecht bij beoordeling van de toelaatbaarheid van subjectieve cumulatie of voeging van zaken, zodat zij het betoog van SPDC op dit punt passeert. Evenmin komt beslissende betekenis toe aan de door partijen aangehaalde jurisprudentie van het Hof van Justitie over artikel 6 sub Pro 1 EEX-verordening, nu deze jurisprudentie met betrekking tot artikel 7 Rv Pro niet rechtstreeks van toepassing is. Overigens valt zeker niet uit te sluiten dat toepassing van deze jurisprudentie tot hetzelfde oordeel zou leiden.
3.8. Alle argumenten afwegende concludeert de rechtbank dat haar ten aanzien van SPDC internationale bevoegdheid toekomt, zodat de vordering in het incident moet worden afgewezen. SPDC zal als de in het ongelijk gestelde partij worden veroordeeld in de kosten van dit bevoegdheidsincident.
3.9. Beide advocaten hebben tijdens het pleidooi desgevraagd en na overleg met hun cliënten geantwoord dat zij geen behoefte hebben aan het openstellen van de mogelijkheid van tussentijds hoger beroep tegen dit vonnis. De rechtbank zal partijen hierin volgen.
in de hoofdzaak
3.10. De rechtbank acht deze zaak, mede gelet op de door beide advocaten bij pleidooi gegeven antwoorden op de desbetreffende vraag, niet geschikt voor het houden van een comparitie na antwoord als bedoeld in artikel 131 Rv Pro. Daarom zal de zaak worden verwezen naar de rolzitting van woensdag 10 februari 2010 voor conclusie van repliek.
4. De beslissingen
De rechtbank:
in het incident
4.1. wijst de vordering af;
4.2. veroordeelt SPDC in de proceskosten, tot op heden aan de zijde van [eisers] begroot op nihil aan verschotten en op € 904,- aan salaris advocaat;
in de hoofdzaak
4.3. verwijst de zaak naar de rol van 10 februari 2010 voor conclusie van repliek;
4.4. houdt iedere verdere beslissing aan.
Dit vonnis is gewezen door mr. H. Wien, mr. P.A. Koppen en mr. M.A. van der Ham en in het openbaar uitgesproken op 30 december 2009, in tegenwoordigheid van de griffier.