Uitspraak
GERECHTSHOF TE AMSTERDAM
EERSTE MEERVOUDIGE STRAFKAMER
Beschikking van 21 juli 2008 op het beklag met rekestnummers K07/0334 en K08/0089 van
[klager]
1. Het beklag
De klaagschriften, die op hetzelfde feit betrekking hebben, zijn op 14 september 2007 en 7 maart 2008 door het hof ontvangen. Het beklag richt zich tegen de beslissing van de officier van justitie te Haarlem om geen strafvervolging in te stellen tegen [beklaagde], ter zake van smaad(schrift) dan wel laster.
2. Het verslag van de advocaat-generaal
Bij verslag van 3 maart 2008 heeft de advocaat-generaal het hof in overweging gegeven het beklag gegrond te verklaren.
3. De voorhanden stukken
Behalve van het klaagschrift en van het verslag heeft het hof kennis genomen van het in deze zaak door de politie opgemaakte proces-verbaal van aangifte en van het ambtsbericht van de (fungerend) hoofdofficier van justitie te Haarlem van 28 november 2007 met de daarbij gevoegde notitie van de parketsecretaris P.E.M. Sluijters.
4. De behandeling in raadkamer
De daartoe aangewezen raadsheer-commissaris heeft klager in de gelegenheid gesteld op 9 mei 2008 zijn beklag toe te lichten. Klager is in raadkamer verschenen en heeft het beklag toegelicht en gehandhaafd.
Voorts heeft de daartoe aangewezen raadsheer-commissaris beklaagde in de gelegenheid gesteld om eveneens op 9 mei 2008 mondeling verweer te voeren. Beklaagde is in raadkamer verschenen en heeft het hof verzocht de klacht af te wijzen.
De advocaat-generaal is bij de behandelingen in raadkamer aanwezig geweest. In hetgeen in raadkamer naar voren is gekomen heeft hij geen aanleiding gevonden de conclusie in het verslag te herzien.
5. De beoordeling van het beklag
Klager heeft op 3 juli 2007 aangifte gedaan van smaad en smaadschrift dan wel laster, gepleegd door beklaagde in de periode van 15 mei 2007 tot en met 3 juli 2007. Klager stelt dat zijn eer en goede naam als directeur van [bureau A] alsmede de naam van [bureau A] door beklaagde is aangerand doordat onwaarheden over hem en over [bureau A] zijn gezegd en gepubliceerd. Daarnaast is [bureau B], waarvan klager als onderzoeker tevens partner is, ook door het handelen van beklaagde in zijn goede naam aangetast.
Volgens klager heeft beklaagde openbaar gemaakt dat klager als registeraccountant zou zijn geschorst, hetgeen niet waar is. Tevens heeft beklaagde openbaar gemaakt dat klager meerdere keren zou zijn berispt. Voorts zijn medewerkers van klager beticht van het stelen van laptops van personen die zij in onderzoek hebben. Beklaagde stelt dat de rechter in een uitspraak de vloer heeft aangeveegd met een rapport van [bureau B], waar klagers naam onder staat. Volgens klager heeft de rechter in die betreffende zaak niets ten nadele van het [rapport van bureau B] uitgesproken.
Klager heeft bij zijn aangifte correspondentie met betrekking tot beklaagde overgelegd. Beklaagde is voorzitter van de fractie van de [partij] in de gemeenteraad te [plaats]. In die hoedanigheid heeft hij een brief met bijlage, gedateerd 14 juni 2007, gericht aan het dagelijks bestuur en het algemeen bestuur van de Gemeenschappelijke regeling genaamd [naam van de Gemeenschappelijke regeling], te [plaats]. In die brief zijn de gewraakte uitlatingen gedaan.
De officier van justitie heeft besloten geen strafrechtelijk onderzoek in te stellen omdat de kwestie zich eerder leent voor een ander dan strafrechtelijk ingrijpen. Bij deze beslissing heeft de officier van justitie mede in aanmerking genomen dat de bewuste uitlatingen zijn gedaan in het politieke debat. Tegen die beslissing is klager bij het hof in beklag gekomen.
Het hof overweegt als volgt. Beklaagde heeft een politieke kwestie aan een politiek forum voorgelegd: waarom heeft het bestuur van [naam van de gemeenschappelijke regeling] een opdracht uitbesteed aan een commercieel bureau waarvan klager partner is ([bureau B]) en niet aan een ander bureau dat een onderdeel vormt van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG), terwijl het, aldus beklaagde in zijn brief aan het bestuur, ‘veel logischer zou zijn geweest om te kiezen voor de veel goedkopere en uiterst deskundige [bureau A] dat gaarne bereid was geweest (…..) een onderzoek te doen in het belang van een gemeenschappelijke regeling van gemeentes’. In de brief aan het bestuur wordt door beklaagde bovendien als argument aangedragen dat klager als ondertekenaar van het rapport ‘niet bepaald een naam (is) die op het eerste gezicht zou strekken tot aanbeveling’, waarna enkele negatieve kwalificaties betreffende klager en diens achtergrond worden vermeld. Deze kwalificaties worden in een bijlage bij de brief nader toegelicht en zijn gebaseerd op een reeks berichten, ook in de pers, die beklaagde via internet heeft opgevraagd.
In deze beklagzaak staan twee fundamentele rechten tegenover elkaar. Enerzijds het recht van klager op bescherming van zijn eer en goede naam – in het verlengde van zijn recht op bescherming van de persoonlijke levenssfeer, bedoeld in art.8, eerste lid, van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) -, anderzijds het recht van beklaagde op vrijheid van meningsuiting, eveneens gegarandeerd in het EVRM (art. 10, eerste lid). Eerst dient de reikwijdte van beide conflicterende grondrechten ten opzichte van elkaar te worden vastgesteld voordat in een belangenafweging kan worden nagegaan welk recht het wint van het andere (HR 6 januari 1995, NJ 1995, 422, Het Parool/G-arrest).
Op grond van het tweede lid van art. 10 EVRM Pro kan aan de vrijheid van meningsuiting weliswaar beperkingen worden opgelegd, maar die moeten, ook als zij strekken tot bescherming van de goede naam of de rechten van anderen, in een democratische samenleving noodzakelijk zijn. In de Europese en Nederlandse rechtspraak is algemeen aanvaard dat de vrijheid van meningsuiting, zeker van een politicus, doorgaans zwaarder weegt dan het recht op bescherming van iemands eer en goede naam, zij het niet in absolute zin.
Het hof stelt voorop dat inderdaad gezegd kan worden dat klager door de brief van beklaagde in zijn eer en goede naam is aangetast. De gebezigde negatieve kwalificaties zijn naar het oordeel van het hof geschikt om de integriteit van klager in diskrediet te brengen, terwijl integriteit nu juist het terrein omvat dat hij professioneel onderzoekt. Deze vaststelling houdt evenwel nog niet in dat daarmee ook beklaagde’s vrijheid van meningsuiting – door de gevraagde strafvervolging, indien bevolen – mag worden beperkt.
In de gedachtegang van beklaagde doet zich allereerst de vraag voor of hij voor de door hem gebruikte kwalificaties, ook als zij een schending van art.8, eerste lid, EVRM opleveren, in rechte vervolgbaar is. Beklaagde beroept zich tijdens zijn gehoor in raadkamer op het in art. 22 van Pro de Gemeentewet vastgelegde recht op immuniteit met betrekking tot hetgeen in de vergadering van de raad wordt gezegd of aan de raad schriftelijk wordt overgelegd.
Dit verweer gaat naar het oordeel van het hof niet op, reeds hierom niet nu beklaagde zijn brief aan het bestuur, blijkens de vermelding aan het slot, tevens in copie aan “het publiek” heeft verstrekt en op internet heeft geplaatst. Doordat beklaagde zijn brief via internet heeft verspreid, kan die met een perspublicatie worden gelijkgesteld (HR 18 januari 2008, NJ 2008, 274). De Hoge Raad heeft uitgemaakt dat een politicus niet door algehele immuniteit beschermd wordt voor uitlatingen in de pers die buiten het parlement en de gemeenteraad zijn gedaan (vgl. HR 24 juni 1983, NJ 1984, 801, Gemeenteraadslid-arrest, herhaald in HR 2 april 2002, LJN AD8693), zij het dat de prominente verdragsrechtelijke bescherming van de politieke uitingsvrijheid zich in beginsel ook uitstrekt tot uitingen die buiten de volksvertegenwoordiging zijn gedaan (vgl. EHRM 23 april 1992, Castello vs Spanje, Appl.nr. 11798/85, r.o. 43).
Bij de beantwoording van de vraag welk recht voorrang geniet, dient in eerste instantie het recht op vrije meningsuiting, zeker als het gaat om een politiek debat, boven het recht op eer en goede naam te worden gesteld. In een levendige democratische samenleving behoort een politicus, temeer als hij tot de oppositie behoort, in vrijheid zijn mening te kunnen verkondigen bij het uitoefenen van controle op overheidsorganen of bij het aan de kaak stellen van maatschappelijke misstanden. Tot die categorie uitingen behoort onmiskenbaar hetgeen beklaagde in zijn brief aan de orde heeft willen stellen, waardoor zijn kritiek een legitiem doel dient. Dit impliceert dat aan het recht van anderen, zoals het recht op eer en goede naam, pas dan boven het recht op politieke uitingsvrijheid voorrang mag worden verleend, indien bij het doen van openbare uitlatingen de (beperkte) wettelijke en verdragsrechtelijke grenzen, die aan de uitingsvrijheid zijn gesteld, ernstig worden overschreden, op grond waarvan een rechterlijke beperking van de uitingsvrijheid noodzakelijk kan zijn.
Van een dergelijke ernstige overschrijding kan, in de afweging tussen het recht van een individu en het publieke belang, eerst sprake zijn indien door een politicus bij het doen van zijn openbare uitlatingen grove onzorgvuldigheid is betracht. Om te beoordelen of dat in deze zaak het geval is, overweegt het hof als volgt.
Beklaagde heeft in raadkamer verklaard dat hij, voordat hij zijn brief schreef, met een team van medewerkers onderzoek heeft gedaan naar de achtergrond van klager en daarbij onder meer heeft geput uit berichten, ook perspublicaties, die op internet staan. Voorts heeft hij klager en het bekritiseerde bedrijf [bureau B] in de gelegenheid gesteld te reageren op de geuite beschuldigingen, van welke gelegenheid eerst gebruik is gemaakt nadat de brief was uitgegaan. Klager bracht naar voren dat hij zijn kritiek pas op schrift heeft gesteld en in de openbaarheid heeft gebracht, toen hij op zijn vragen van de zijde van het bestuur geen antwoord kreeg.
Hoewel het hof tegen deze achtergrond wil aannemen dat beklaagde niet lichtvaardig te werk is gegaan, wekt de door hem samengestelde collage van internetberichten, opgenomen in de bijlage bij zijn brief, niet de indruk dat de wijze van weergave van de berichten met de nodige zorgvuldigheid heeft plaatsgevonden, ook niet in die zin dat hij zelfstandig de inhoud van de internetberichten op hun waarheidsgehalte heeft getoetst. Zo is niet steeds duidelijk van wie de berichten afkomstig zijn, evenmin of er sprake is van waardeoordelen dan wel van concrete feiten waarop de in de brief geuite beschuldigingen zijn gebaseerd, een onderscheid dat van belang is omdat bij het vaststellen van feiten een zorgvuldiger onderzoek is vereist.
Toch acht het hof deze mate van onzorgvuldigheid niet van dien aard dat enkel op grond daarvan de – bij politieke uitingsvrijheid aan te leggen - hoge drempel met betrekking tot een toelaatbare beperking is overschreden. Niet gezegd kan worden dat op grond van de aard en de vorm van de geuite beschuldigingen – gelet op het gewicht van de politieke discussie, de aard van de aangevochten beleidskeuze en het ontbreken van een bestuurlijk antwoord – het individuele recht van klager op eer en goede naam in dit geval zou moeten opwegen tegen het publieke belang dat klager heeft beoogd te dienen.
Nadat het hof hiermee heeft vastgesteld dat een rechterlijke beperking van de uitingsvrijheid door een strafrechtelijke veroordeling niet noodzakelijk is in de zin van art. 10, tweede lid, EVRM, is het daarnaast van oordeel dat de door klager gevraagde strafvervolging, indien bevolen, ook geen uitzicht biedt op een veroordeling.
In de eerste plaats acht het hof niet bewezen dat beklaagde – zoals vereist voor smaad of smaadschrift (art. 261 Sr Pro) – opzettelijk klagers eer en goede naam heeft willen aantasten, laat staan dat hij dit gedaan zou hebben terwijl hij wist dat de geuite beschuldigingen in strijd met de waarheid waren (laster, art. 262 Sr Pro). Doel van beklaagde was een openbare discussie op gang te brengen over een politiek legitieme kwestie. Daaraan doet niet af dat klager zich daadwerkelijk in zijn eer en goede naam voelt aangetast.
In de tweede plaats kan worden gezegd dat beklaagde aan de ene kant kennelijk het doel had aan zijn beschuldigingen ruchtbaarheid te geven (art. 261 Sr Pro), maar dat dit hem aan de andere kant bezwaarlijk kan worden tegengeworpen, nu hij zijn kritiek grotendeels heeft gebaseerd op openbare bronnen, immers op berichten afkomstig van het voor het publiek toegankelijke internet.
In de derde plaats acht het hof het alleszins aannemelijk dat beklaagde een beroep toekomt op de bijzondere rechtvaardigingsgrond van art. 261, derde lid, Sr: van smaad of smaadschrift kan geen sprake zijn als de beschuldigingen in het algemeen belang nodig waren. Met verwijzing naar rechtspraak van het Europese Hof en de Hoge Raad kan beklaagde zich verweren met het argument dat een politiek legitiem debat in een democratische samenleving een zaak is van algemeen belang.
Op grond van al deze overwegingen heeft het hof, in deze zaak gehouden tot grote terughoudendheid, ernstige twijfel of de verlangde strafvervolging, indien bevolen, tot een strafrechtelijke veroordeling zal leiden en voorts of zo’n veroordeling, indien zij al door een rechter zou worden uitgesproken, in een democratische samenleving noodzakelijk is voor de bescherming van iemands eer en goede naam. Het hof zal dan ook het beklag afwijzen, waarbij het overigens de vraag, of de geuite beschuldigingen al dan niet op waarheid berusten, uitdrukkelijk in het midden laat.
6. De beslissing
Wijst het beklag af.
Deze beschikking, waartegen geen gewoon rechtsmiddel openstaat, is gegeven op 21 juli 2008 door mrs. T.M. Schalken, J.P. Splint en F.A. Hartsuiker, raadsheren, in tegenwoordigheid van mr. A.M. Westerhout, griffier.