Conclusie
Nr. CW 2380
Mr Machielse
Zitting 23 december 2003
Voordracht tot cassatie in het belang der wet inzake:
[verdachte]
1. In het belang der wet heb ik de eer mij in cassatie te voorzien tegen de beschikking van het Gerechtshof te Arnhem van 12 maart 2003, waarbij [verdachte] niet ontvankelijk is verklaard in zijn hoger beroep tegen de beschikking van de rechtbank te Arnhem van 26 februari 2003, inhoudende de afwijzing van het verzoek tot opheffing van de voorlopige hechtenis van de toenmalige verdachte.
Een gewaarmerkt afschrift van de beschikking leg ik hierbij over, alsmede het procesdossier.
Tegen de beschikking staat geen gewoon beroep in cassatie open maar wel cassatie in het belang der wet (art. 95 lid 3 RO Pro).
2. Verdachte had bij de raadkamer van de rechtbank eerst een verzoek om schorsing van de voorlopige hechtenis ingediend, welk verzoek de rechtbank op 6 februari 2003 heeft afgewezen. Vervolgens heeft verdachte een verzoek tot opheffing van de voorlopige hechtenis ingediend, welk verzoek op 26 februari 2003 is afgewezen. Tegen de laatste beslissing heeft verdachte hoger beroep aangetekend, welk beroep het hof dus niet-ontvankelijk heeft verklaard.
3.1. Het hof heeft zijn beslissing als volgt gemotiveerd:
Het hof is van oordeel dat verdachte niet-ontvankelijk dient te worden verklaard in zijn beroep tegen de afwijzing van het verzoek tot opheffing van de voorlopige hechtenis, omdat het hier niet betreft een afwijzende beslissing op een eerste verzoek tot schorsing of opheffing, zoals bedoeld in artikel 87, tweede lid, van het Wetboek van Strafvordering.
Het hof heeft gelet op het bepaalde in artikel 87 van Pro het Wetboek van Strafvordering.
Artikel 87 Sv Pro luidt aldus:
1. Tegen de beschikkingen van de rechter-commissaris of van de rechtbank tot schorsing of tot wijziging van een beslissing tot schorsing, staat voor de officier van justitie uiterlijk veertien dagen daarna hoger beroep bij de rechtbank, onderscheidenlijk het gerechtshof, open.
2. De verdachte die voor de eerste maal aan de rechtbank schorsing of opheffing van de voorlopige hechtenis heeft verzocht, kan van een afwijzende beslissing op dat verzoek uiterlijk drie dagen na de betekening bij het gerechtshof in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een verzoek om schorsing, kan niet daarna van een afwijzing van een verzoek om opheffing in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een verzoek om opheffing kan niet daarna van een afwijzing van een verzoek om schorsing in hoger beroep komen.
3. Op het hoger beroep wordt zo spoedig mogelijk beslist.
3.2. Het hof leest de eerste volzin van het tweede lid van art. 87 Sv Pro klaarblijkelijk aldus, dat hoger beroep alleen openstaat tegen de beslissing op een eerste verzoek van verdachte, onverschillig of dat verzoek nu strekt tot opheffing of tot schorsing van de voorlopige hechtenis. Als een verdachte eerst een verzoek tot schorsing doet kan hij alleen tegen de afwijzende beslissing van dat verzoek appel instellen. Laat hij die kans lopen dan is hij niet alleen niet ontvankelijk in zijn hoger beroep tegen een afwijzing van een volgend schorsingsverzoek, maar ook tegen de afwijzing van een later verzoek tot opheffing van de voorlopige hechtenis.
De vraag is of die uitleg van art. 87 lid 2 Sv Pro correct is.
3.3. In het ontwerp van wet dat heeft geleid tot het huidige art. 87 Sv Pro was aanvankelijk in het tweede lid enkel in een appelmogelijkheid tegen de afwijzing door de rechtbank van een eerste verzoek om schorsing van de verdachte voorzien.(1) De minister wees in de memorie van toelichting(2) op de inhoud van een rapport van de Commissie partiële herziening strafvordering(3) voor zover betrekking hebbend op de schorsing van de voorlopige hechtenis, welk rapport evenwel niet van een rechtsmiddel tegen afwijzing van een schorsings- of opheffingsverzoek rept. Op vragen van leden van de Tweede Kamer, waarom de minister had gekozen voor een eenmalig appel tegen de afwijzing van het eerste schorsingsverzoek in plaats van een appelmogelijkheid tegen iedere beslissing tot verlenging van de gevangenhouding,(4) antwoordde de minister dat deze beperking was ingegeven door het streven om nodeloze belemmeringen voor de snelle afwikkeling van zaken met een preventief gedetineerde verdachte te vermijden.(5)
Mevrouw Goudsmit wilde echter ook appel tegen een afwijzende beslissing op een verzoek om opheffing van de voorlopige hechtenis mogelijk maken. In de praktijk wordt, zo verklaarde zij, altijd opheffing subsidiair schorsing gevraagd en het is onbevredigend dat in appel niet kon worden opgekomen tegen een afwijzing van een verzoek om opheffing c.q. schorsing en dat het hof niet ook de opheffing van de voorlopige hechtenis kon bevelen. De regeling in het wetsvoorstel vond zij te karig. Zij stelde een amendement in het vooruitzicht dat het mogelijk zou maken "in hoger beroep te gaan voor schorsing én opheffing". Zij voegde daaraan toe:
"Het is echter een alternatief in die zin, dat de verdachte moet kiezen waarvoor hij in appel gaat."(6)
Daarop diende zij met de kamerleden Roethof en Geurtsen een amendement in ter aanvulling van het voorgestelde art. 87 Sv Pro, welk amendement de volgende inhoud had:
De verdachte die voor de eerste maal aan de rechtbank schorsing of opheffing van de voorlopige hechtenis heeft verzocht, kan van een afwijzende beslissing op dat verzoek uiterlijk 3 dagen na de betekening bij het gerechtshof in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een schorsingsverzoek, kan niet daarna van een afgewezen verzoek tot opheffing in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een opheffingsverzoek kan niet daarna van een afgewezen verzoek tot schorsing in hoger beroep komen.(7)
De minister gaf te kennen tegen het amendement geen overwegend bezwaar te hebben, maar wel te willen opmerken dat aldus een verdachte eerst tegen het bevel gevangenhouding zou kunnen appelleren, en daarna nog eens tegen de afwijzing van een kort daarna ingediend verzoek om opheffing van de voorlopige hechtenis. De minister vroeg zich af er aan de tekst van het amendement nog wat te sleutelen zou zijn, hetgeen mevrouw Goudsmit kon beamen.(8)
Het amendement is vervolgens zo gewijzigd dat het aldus is komen te luiden:
De verdachte die voor de eerste maal aan de rechtbank schorsing of opheffing van de voorlopige hechtenis heeft verzocht, kan van een afwijzende beslissing op dat verzoek uiterlijk drie dagen na de betekening hij het gerechtshof in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een verzoek om schorsing, kan niet daarna van een afwijzing van een verzoek om opheffing in hoger beroep komen. De verdachte die in hoger beroep is gekomen van een afwijzende beslissing op een verzoek om opheffing kan niet daarna van een afwijzing van een verzoek om schorsing in hoger beroep komen.(9)
De minister kon zich met de - nauwelijks gewijzigde - tekst verenigen.(10) Het amendement is met algemene stemmen aangenomen en ongewijzigd in het gewijzigd ontwerp van wet geïncorporeerd.(11)
3.4. Wat leert nu de geschiedenis van het tweede lid van art. 87 Sv Pro? Die les is volgens mij niet eenduidig. De tekst van de eerste volzin van art. 87 lid 2 Sv Pro is letterlijk aldus te lezen dat verdachte in zijn verzoek om opheffing dan wel om schorsing moet verzoeken wil hij ontvankelijk zijn in zijn appel. De tweede en derde volzin van het tweede lid staan aan zo een uitleg niet in de weg. Mevrouw Goudsmit sprak ook van een praktijk waarin een verdachte in één adem om opheffing dan wel schorsing verzoekt. Als het verzoek in beide onderdelen wordt afgewezen zal de verdachte, aldus deze uitleg, kunnen appelleren tegen hetzij de afwijzing van het verzoek voorzover het de opheffing betreft, hetzij tegen de afwijzing van het verzoek voorzover het de schorsing betreft. Daarna is de toegang tot de appelrechter afgesneden. Anderzijds blijkt uit haar bijdrage aan het debat wel dat Mevrouw Goudsmit een appelmogelijkheid tegen de afwijzing van een verzoek om opheffing, waarin het oorspronkelijk ontwerp niet voorzag, wilde openen. Zij wilde het hof niet alleen de mogelijkheid bieden de voorlopige hechtenis te schorsen, maar ook om die op te heffen. Wel kwam zij de minister, die bevreesd was dat de verdachte teveel rechtsmiddelen zou krijgen, waardoor een onoverzichtelijke situatie zou ontstaan, tegemoet door slechts éénmaal appel mogelijk te maken.
De wetsgeschiedenis biedt geen aanknopingspunten voor de lezing die verlangt dat om opheffing dan wel schorsing verzocht moet zijn. Zij past ook niet bij de achtergrond van de discussie over de inhoud van art. 87 Sv Pro. De verdachte die enkel om schorsing en niet tevens om opheffing verzoekt zou volgens deze uitleg zijn appelrecht hebben verspeeld. Deze verdachte zou als gevolg van het aangenomen amendement er dus bekaaider vanaf komen dan wanneer het oorspronkelijk ontwerp, dat alleen voorzag in appel tegen een afwijzing van een eerste schorsingsverzoek, wet was geworden. Dat zal niet de goedkeuring van de minister hebben kunnen wegdragen, noch de bedoeling kunnen zijn geweest van de indieners van het amendement, die nu juist een verruiming van de appelmogelijkheid voor de verdachte voorstonden.
De verdachte die enkel om opheffing en niet tevens om schorsing verzoekt zou volgens deze uitleg ook van hoger beroep verstoken blijven. Ook deze verdachte zou volgens het oorspronkelijk ontwerp een sterkere positie hebben; de afwijzing van een later ingediend schorsingsverzoek zou immers aan het hof kunnen worden voorgelegd. Voor deze verdachte zou het amendement dus ook een verslechtering hebben gebracht in vergelijking tot het oorspronkelijk ontwerp.
Voorts is waarlijk niet in te zien waarom in deze lezing een keuze zou moeten worden gemaakt uit de mogelijkheid om aan het hof om opheffing dan wel om schorsing te verzoeken. Evenals aan de rechtbank kan ook aan het hof het een, subsidiair het ander worden gevraagd. Het zou ook in hoger beroep gaan om één behandeling in raadkamer en om één beschikking. De bedenkingen van de minister tegen uitbreiding van de appelmogelijkheid slaan hier niet aan. Daarom lijkt het mij ook alleszins redelijk te veronderstellen dat de indieners van het amendement in zo een situatie de verdachte niet tot een keuze hebben willen dwingen.
De rechtspraktijk is evenmin gediend met zo een keurslijf, omdat een verzoek om opheffing zeker niet op hetzelfde moment of op dezelfde gronden opportuun is als een verzoek om schorsing.
Een tweede opvatting biedt één appelmogelijkheid, onverschillig of enkel om opheffing is verzocht, enkel om schorsing, of primair om het een en subsidiair om het ander. Deze opvatting biedt werkelijk een verruiming van de positie van de verdachte in vergelijking met het oorspronkelijk ontwerp, zonder iets aan het idee van de minister dat de afhandeling van een zaak met een voorlopig gehechte niet teveel mocht worden belemmerd af te doen. De litteratuur sluit zich bij de ruimere uitleg aan.(12)
Het standpunt dat het hof inneemt is een derde variant. Deze komt erop neer dat als er afzonderlijke verzoeken om opheffing en schorsing worden gedaan de verdachte enkel van de afwijzing van het eerste verzoek in appel kan gaan. De verdachte heeft geen keuze. Die variant staat in ieder geval op gespannen voet met de waarschijnlijke bedoeling van de wetgever om een alternatieve mogelijkheid van hoger beroep tegen de afwijzing van een opheffingsverzoek in te voeren en ook met de heersende mening in de litteratuur. Eveneens verdraagt het zich niet met de tweede en derde volzin van het tweede lid van art. 87 Sv Pro, die alleen maar goede zin hebben als aan verdachte de mogelijkheid wordt geboden voor het een óf voor het ander te kiezen.
4. In dit licht stel ik als middel van cassatie voor:
Schending dan wel verkeerde toepassing van het recht, in het bijzonder van art. 87 Sv Pro doordat het hof, door verdachte die eerder geen appel had ingesteld tegen de afwijzing van een verzoek om schorsing van de voorlopige hechtenis niet ontvankelijk te verklaren in zijn hoger beroep tegen de afwijzing door de rechtbank van een na het verzoek om schorsing en onafhankelijk daarvan ingediend verzoek om opheffing van de voorlopige hechtenis, blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting, nu het de bedoeling van de wetgever is geweest om aan een voorlopig gehechte de keuze te geven of hij hoger beroep zal instellen tegen de afwijzing van zijn eerste schorsings- dan wel opheffingsverzoek.
5. Op grond van vorenstaande moge ik vorderen dat Uw Raad
1. de bestreden beschikking in het belang der wet zal vernietigen,
2. op de voet van art. 456 lid 3 Sv Pro de rechtspunten zal beslissen,
3. zal verstaan dat de door Uw Raad te geven beslissing geen gevolgen zal hebben voor de positie van genoemde betrokkene.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden
HR 30-03-2004; cf.
1 Kamerstukken II 1968-1969, 9994, nr. 2.
2 Kamerstukken II 1968-1969, 9994, nr. 3, p. 8.
3 Bijlage bij de memorie van toelichting, Kamerstukken II 1968-1969, 9994, nr. 4.
4 Kamerstukken II 1968-1969, 9994, nr. 7, p. 7.
5 Kamerstukken II 1968-1969, 9994, nr. 8, p. 9.
6 Handelingen II, 5 juni 1973, 1718.
7 Kamerstukken II 1972-1973, 9994, nr. 38.
8 Handelingen II, 14 juni 1973, 1840/1841.
9 Kamerstukken II 1972-1973, 9994, nr. 66.
10 Handelingen II, 14 juni 1973, 1849.
11 Handelingen II, 19 juni 1973; Kamerstukken II 1972-1973, 9994, nr. 71.
12 J.P. Balkema, De duur van de voorlopige hechtenis, 1979, p. 147 wijst nadrukkelijk op de bedoeling van Mevrouw Goudsmit dat de verdachte zal moeten kiezen. Zie ook Minkenhof/Reijntjes, De Nederlandse Strafvordering, 2002, p.152; Corstens, Het Nederlands strafprocesrecht, 2002, p.394 e.v.; Melai, 4/87.