ECLI:NL:PHR:2021:875

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer20/02278

Zitting28 september 2021

CONCLUSIE

T.N.B.M. Spronken

In de zaak

[verdachte] ,

geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1989,

hierna: de verdachte.

1.Het cassatieberoep

1.1.

Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden heeft bij arrest van 14 juli 2020 het vonnis van de rechtbank Noord-Nederland, locatie Groningen van 17 september 2019 bevestigd, met uitzondering van de strafoplegging. De verdachte is door het hof wegens “doodslag, meermalen gepleegd”, veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van twaalf jaren, met aftrek van de tijd doorgebracht in voorarrest. Daarnaast zijn door het hof een aantal aanvullende en op enkele punten verbeterende kanttekeningen geplaatst bij de door de verdediging in eerste aanleg en in hoger beroep gehandhaafde verweren en de weerlegging daarvan door de rechtbank. Voorts zijn door het hof beslissingen genomen ten aanzien van de vordering van de benadeelde partij, en aan ander zoals omschreven in het arrest.

1.2.

Het gaat in deze zaak om het volgende. In de nacht van 27 op 28 februari 2019 heeft de verdachte ruzie gehad met zijn vrouw, waarbij hij met haar in een worsteling is geraakt. Hij was erg boos en weet zich nog te herinneren dat hij haar tijdens deze ruzie in het gezicht heeft geslagen en haar bij haar keel heeft gepakt. Toen hij weer "bij zinnen" kwam, lag zij op de grond en zag hij veel bloed. De verdachte heeft 112 gebeld en aangegeven dat zijn vrouw dood was en gevraagd om hulp. Ter plaatse gekomen werd tevergeefs door de hulpdiensten gepoogd het slachtoffer, bij wie geen hartslag meer is geconstateerd, te reanimeren. Na sectie op het overleden slachtoffer bleek dat zich in de baarmoeder van het slachtoffer een ongeboren en inmiddels overleden foetus van ongeveer 24 tot 28 weken bevond. Het slachtoffer is door geweldshandelingen van verdachte, bestaande uit het gedurende enige tijd dichtknijpen en/of-drukken van de hals/keel, overleden. Het hof heeft de verdachte veroordeeld wegens doodslag op de echtgenote van de verdachte en haar ongeboren kind.

1.3.

Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. Mr. J. Boksem, advocaat te Leeuwarden, heeft drie middelen van cassatie voorgesteld. Ik bespreek de klachten in een andere volgorde dan waarin zij in de cassatieschriftuur zijn weergegeven en zal eerst ingaan op de in het tweede middel vervatte klacht, die gericht is tegen het oordeel van het hof dat ten aanzien van de doodslag op het ongeboren kind geen bijkomende eis geldt van voorwaardelijk opzet op de levensvatbaarheid van de ongeborene. Vervolgens kom ik aan de bespreking van het eerste middel toe, dat zich richt tegen het bewezen verklaarde voorwaardelijk opzet op het overlijden van het ongeboren kind. Tot slot komt het derde middel, betreffende het oordeel dat sprake is van meerdaadse samenloop, aan de orde.

1.4.

Voordat ik overga tot bespreking van de middelen, geef ik de bewezenverklaring, de bewijsmiddelen en de bewijsoverwegingen van het hof weer.

2.Bewezenverklaring, bewijsmiddelen en bewijsoverweging

2.1.

Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat:

“hij in de periode van 27 februari 2019 tot en met 28 februari 2019 te [plaats] , opzettelijk zijn echtgenote, [slachtoffer] en haar kind, dat zich op dat moment nog als ongeboren levensvatbare vrucht in de buik van de moeder bevond, van het leven heeft beroofd, immers heeft verdachte met dat opzet

- die [slachtoffer] met zijn vuist hard tegen het gezicht geslagen, (mede) ten gevolge waarvan die [slachtoffer] op de grond is gevallen en

- die [slachtoffer] bij de keel/hals gepakt/gegrepen en vervolgens de keel/hals van die [slachtoffer] dichtgedrukt en dichtgedrukt gehouden, waardoor die [slachtoffer] geen/onvoldoende lucht en/of zuurstof heeft kunnen krijgen, althans samendrukkend en/of botsend geweld op de hals van die [slachtoffer] uitgeoefend, ten gevolge waarvan die [slachtoffer] en haar ongeboren kind zijn overleden.”

2.2.

Deze bewezenverklaring steunt op de volgende door het hof uit het vonnis van de rechtbank overgenomen bewijsmiddelen:

“1. De door verdachte ter zitting van 27 augustus 2019 afgelegde verklaring, voor zover inhoudend:

Ik heb in de avond van 27 februari 2019 in mijn woning in [plaats] , ruzie gekregen met mijn echtgenote [slachtoffer] . Ik was erg boos en heb haar geslagen en zag bloed bij haar neus. Ook heb ik haar bij haar keel gegrepen. Terwijl ik mijn handen om haar keel had, zijn wij gevallen en op de grond terecht gekomen. Ik lag bovenop haar. Op een gegeven moment zag ik veel bloed. Mijn handen zaten ook onder het bloed en er zat bloed op mijn broek. Na afloop van de ruzie lag zij op de grond en stribbelde ze niet meer tegen. Ik zag toen nog wel een enorme beweging in haar buik. Haar armen en benen bewogen toen niet meer. Ik wist dat zij zwanger was en ging hierbij uit van een zwangerschapsduur van ongeveer 5 maanden. Zij was hiervoor nog niet naar een dokter geweest. Het klopt dat de op 28 februari 2019 om 1.13 uur gedane 112-melding van mij afkomstig was.

2. De door de deskundige dr. H.H. de Boer, arts en patholoog, ter terechtzitting van 27 augustus 2019 afgelegde verklaring, Voor zover inhoudende:

Ik heb sectie verricht op het lichaam van [slachtoffer] . Er heeft in ieder geval samendrukkend geweld op de hals plaatsgevonden, hetgeen blijkt uit het letsel in het gelaat en de bindvliezen van de ogen. Voor in de hals is een lijnvormige huidbeschadiging aangetroffen waar een kettinkje in geponst lag. De huidbeschadiging paste bij de vorm van het kettinkje. Op die plaats is sprake geweest van samendrukkend geweld op de hals.

In de baarmoeder van het door mij onderzochte lichaam bevond zich een inmiddels overleden ongeboren foetus. Een ongeboren kind is voor het in leven blijven afhankelijk van de moeder. Als de moeder overlijdt, zal het kind ook overlijden. Dit is slechts anders als het kind binnen korte tijd na het overlijden van de moeder uit de baarmoeder wordt gehaald.

3. Een deskundigenrapport afkomstig van het Nederlands Forensisch Instituut van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, zaaknummer 2019.03.01.117, van 21 maart 2019, opgenomen op pagina 239 e.v. van het dossier van de Politie Noord-Nederland met nummer 2019051764 van 29 april 2019, opgemaakt door dr. H.H. de Boer, arts en patholoog, voor zover inhoudend als zijn verklaring:

Bij de sectie op het lichaam van [slachtoffer] , geboren op 1 juli 1995, is het navolgende gebleken: voorafgaand aan de sectie werd het lichaam middels total body CT- scan onderzocht. Bij de beoordeling werd onder andere een breuk van het neusbeen en een foetus in de baarmoeder gezien.

1. Er waren meerdere letsels in het aangezicht:

- a. Rond de ogen en op de neus was er zwelling en onderhuidse bloeduitstorting. Hierbij waren er op de neus enkele oppervlakkige huidbeschadigingen en was er een breuk van het neusbeen.

- b. Aan de buiten- en binnenzijde van de lippen/mond waren er meerdere bloeduitstortingen en slijmvliesbeschadigingen.

2. Er waren meerdere letsels op/in de hals:

- a. Uitwendig: voorwaarts op de hals waren er in een gebied van ca. 17 x 7 cm meerdere onderhuidse bloeduitstortingen. Deze waren deels onregelmatig en deels meer langwerpig Hierbij was er ook een dwars op de lengteas van het lichaam gelegen, deels ingedroogde smalle/streepvormige oppervlakkige huidbeschadiging, van ca. 15 x 0,2 cm.

- b. Inwendig; er waren talrijke bloeduitstortingen beiderzijds in de oppervlakkige en diepere halsspieren. Tevens waren er bloeduitstortingen aan o.a. de binnenzijde van de linkerkaak, in de mondbodem, aan de voorzijde van het schildkraakbeen en rondom de hoorntjes van het strottenhoofd.

3. In het gelaat en in de bindvliezen van de oogleden waren er talrijke stipvormige bloeduitstortingen (petechiën).

4. Er bleek sprake van een zwangerschap, met in de baarmoeder een voor zover te beoordelen normaal ontwikkelde foetus met een lichaamsgewicht van ca. 845 gram. De voetlengte was ca. 5 cm, passend bij een zwangerschapsduur van ca. 24-28 weken.

Interpretatie van resultaten van de sectie: Er waren bij sectie meerdere letsels rond de ogen, op de neus en op/in de mond (sub 1 ). Deze letsels zijn alle bij leven ontstaan. De letsels kunnen enerzijds worden verklaard door uitwendig mechanisch stomp botsend geweld, zoals slaan, stoten of vallen. De letsels op de neus en mond kunnen anderzijds ook (deels) het gevolg zijn van samendrukkend geweld (samen- of/afdrukken van de neus en mond). Indien er sprake is geweest van gelijktijdig afdrukken van de neus en mond kan er belemmering van de luchtwegen en daarmee van de zuurstofvoorziening hebben plaatsgehad. Middels algehele orgaanschade door zuurstoftekort kan dit vervolgens tot de dood leiden (verstikking door smoren).

Ook waren er bij sectie meerdere letsels op/in de hals (sub 2). Ook deze letsels zijn alle bij leven ontstaan. De bevindingen bij letseldatering op twee letsels passen bij letsels die kort (enkele minuten) voor het overlijden zijn ontstaan. Deze letsels zijn - gezien de bevindingen sub 3 - tenminste deels het gevolg van samendrukkend geweld op de hals (al dan niet met een structuur). Een deel van de letsels kan ook het gevolg zijn van stomp-botsend geweld op de hals (zoals slaan, vallen afstoten). Samendrukkend geweld op de hals kan de bloedsomloop van de hersenen belemmeren, eventueel met hersenfunctiestoornissen door zuurstoftekort en het overlijden tot gevolg. Samendrukkend en stomp botsend geweld op de hals kunnen ieder ook prikkeling van zenuwknopen in de hals veroorzaken, hetgeen (fatale) hartritmestoomissen ('vagal cardiac arrest') tot gevolg kan hebben. Een andere doodsoorzaak is niet gebleken; Het overlijden wordt derhalve verklaard door smoren, samendrukkend geweld op de hals en/of stomp botsend geweld op de hals. Een combinatie hiervan behoort ook tot de mogelijkheden.

Bij sectie bleek er sprake te zijn van een zwangerschap waarvan de zwangerschapsduur wordt geschat op ca. 24-28 weken (sub 4). Conclusie: Het overlijden van [slachtoffer] , 23 jaren oud, wordt verklaard door smoren, samendrukkend geweld op de hals of stomp botsend geweld op de hals (of een willekeurige combinatie hiervan).

4. Een deskundigenbericht afkomstig van het Nederlands Forensisch Instituut van het Ministerie van Justitie en Veiligheid, zaaknummer 2019.03.01.117, van 25 april 2019, opgenomen op p. 258A van voornoemd dossier, opgemaakt door dr. H.H. de Boer, arts en patholoog, voor zover inhoudend als zijn verklaring:

In Nederland wordt bij vroeggeboorte een zwangerschapsduur van 24 weken aangehouden om levensondersteunend te behandelen. Bij de sectie werd een normaal ontwikkelde foetus met een zwangerschapsduur van 24-28 weken vastgesteld. Het betreft in dit geval dus in principe een levensvatbare foetus. Bij het macroscopisch onderzoek van de baarmoeder, de placenta en de navelstreng, alsmede bij de uitwendige schouw van de foetus werden geen afwijkingen gezien en er werden geen aanwijzingen (zoals maceratie) gezien voor het overlijden van de foetus voorafgaand aan het overlijden van de moeder. Dit sluit niet uit dat de foetus kort voor het overlijden van de moeder reeds dood was; tegelijkertijd is er op basis van het onderzoek geen reden om aan te nemen dat de foetus kort voor het overlijden van de moeder reeds dood was.”

2.3.

De bewijsoverwegingen van de rechtbank houden, voor zover relevant, het volgende in (met weglating van voetnoten):

“
Inleiding

Uit het dossier en de hierboven opgenomen bewijsmiddelen volgt dat er op 28 februari 2019, omstreeks 1.13 uur, een 112-melding van verdachte is binnengekomen bij de meldkamer. In gebrekkig Nederlands heeft verdachte hierin aangegeven dat zijn vrouw dood is en dat er politie en/of een ambulance naar zijn woning moet komen. Naar aanleiding van deze melding zijn diverse hulpdiensten ter plaatse gegaan. In de echtelijke slaapkamer is vervolgens de vrouw van verdachte, het slachtoffer [slachtoffer] , aangetroffen. Tevergeefs werd gepoogd het slachtoffer, van wie geen hartslag meer is geconstateerd, te reanimeren. Na sectie op het overleden slachtoffer bleek dat zich in de baarmoeder van het slachtoffer een ongeboren en inmiddels overleden foetus van ongeveer 24 tot 28 weken bevond.

(…)

Opzet op de dood van het ongeboren levensvatbare kind

De raadsman heeft bepleit dat bij verdachte zowel het opzet om de foetus te doden als het opzet op de levensvatbaarheid van de ongeboren foetus heeft ontbroken.

De rechtbank stelt voorop dat een ongeboren kind op grond van art. 82a Sr wordt aangemerkt als "een ander" die van het leven beroofd kan worden, indien de ongeboren vrucht naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven. Bij een zwangerschapsduur van 24 weken en langer wordt - behoudens zich eventueel voordoende bijzondere omstandigheden - aangenomen dat hiervan sprake is.

Uit het deskundigenbericht van de arts en patholoog volgt dat bij de sectie een normaal ontwikkelde foetus met een zwangerschapsduur van 24 tot 28 weken is vastgesteld. Dit maakt dat de rechtbank de ongeboren vrucht op het moment van de door verdachte op de moeder van de ongeboren vrucht uitgeoefende geweldshandelingen beschouwt als "een ander" als bedoeld in art. 82a Sr en art. 287 Sr Pro.

Naar het oordeel van de rechtbank heeft verdachte, die naar eigen zeggen uitging van een zwangerschapsduur van ongeveer 5 maanden, bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat sprake was van een in beginsel levensvatbare foetus. De rechtbank neemt hierbij in aanmerking dat een zwangerschapsduur van 5 maanden overeenkomt met een zwangerschapsduur van 20 tot 26 weken.

De rechtbank stelt vast dat niet is gebleken dat verdachte tijdens de gewelddadige ruzie primair gericht was op het doden van het ongeboren kind, zodat niet kan worden vastgesteld dat hij zogenaamd vol opzet op de dood van het ongeboren kind heeft gehad. De rechtbank dient daarom te beoordelen of verdachte hierop het voorwaardelijk opzet had.

De rechtbank overweegt dat het een algemene ervaringsregel is dat een ongeboren kind zonder medisch ingrijpen spoedig na het overlijden van de moeder het leven zal laten. Nu het een algemene ervaringsregel betreft, moet verdachte hiervan ook op de hoogte zijn geweest. Door niettemin dodelijk geweld op de moeder van het ongeboren kind uit te oefenen, in de wetenschap dat zij zwanger was, heeft verdachte bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat het ongeboren kind door die handelingen eveneens zou overlijden.

Gelet op het voorgaande acht de rechtbank de ten laste gelegde doodslag op het ongeboren levensvatbare kind eveneens wettig en overtuigend bewezen.”

2.4.

Het hof heeft het vonnis bevestigd met verbetering en aanvulling van gronden. De samenvatting van de in hoger beroep gevoerde verweren van de verdediging en de aanvullende en verbeterende overwegingen van het hof houden het volgende in:

“
Inleiding

In hoger beroep heeft de verdediging namens verdachte de navolgende verweren gevoerd:

1. het (voorwaardelijk) opzet op het om het leven brengen van [slachtoffer] heeft bij verdachte ontbroken;

2. het (voorwaardelijk) opzet op het om het leven brengen van haar ongeboren kind heeft bij verdachte eveneens ontbroken, net zoals

3. het (voorwaardelijk) opzet van de verdachte op de levensvatbaarheid van de vrucht heeft ontbroken;

4. er is sprake van eendaadse samenloop.

De verdediging stelt voorop dat er geen discussie bestaat over de vraag of [slachtoffer] door het

handelen van verdachte om hef leven is gekomen en ditzelfde geldt voor het overlijden van

het ongeboren kind. Hun beider overlijden is het gevolg van het handelen van verdachte. De

reden van het ingestelde beroep is dat verdachte nogmaals een oordeel over genoemde

verweren wenst.

Het (voorwaardelijk) opzet op de levensberoving van [slachtoffer]

Naar het oordeel van het hof komt de rechtbank op rechtens correcte wijze – na vaststelling van het voor strafbaarheid benodigde oorzakelijke verband tussen de verweten gedragingen van verdachte en het ten gevolge daarvan overlijden van het slachtoffer – tot de bewezenverklaring van opzet tot levensberoving aan de hand van een voorwaardelijk opzetredenering. Het hof heeft daar niets aan toe te voegen.

De omstandigheid dat dit aldus bewezenverklaard opzet niet zonder meer volgt uit de verklaringen van verdachte, zoals de verdediging betoogt, doet hieraan niet af. Daar waar de verdediging aanvoert dat verdachte niet de bedoeling had zijn vrouw van het leven te beroven, verdachte niet kan uitleggen waarom hij zo heeft gehandeld, hij oprecht verdriet heeft over het verlies van zijn vrouw, hij dit nooit zo heeft gewild, hij zich heeft verloren in boosheid, hij – achteraf gezien – niet meer wist wat hij deed en zich niet meer in de hand had, vormen dit geen omstandigheden die in de weg staan om het voor strafbaarheid van zijn handelen benodigde opzet aan verdachte toe te rekenen op de wijze als door de rechtbank doeltreffend gemotiveerd. Voor zover de verdediging zich op grond van deze – soms elkaar tegensprekende – emoties op het standpunt stelt dat niet kan worden gezegd dat verdachte met zijn handelen de dood van zijn echtgenote tot motief of oogmerk heeft gehad en dat dit een beletsel vormt voor een bewezenverklaring van ten laste gelegd opzet, stelt zij een eis die niet door het recht wordt gesteld. Het beoogd of gewenst zijn van het ingetreden gevolg als voorwaarde tot bewezenverklaring van het verweten delict, maakt geen deel uit van de strafbaarstelling van doodslag als bedoeld in artikel 287 van Pro het Wetboek van Strafrecht. Het vormt daarin geen subjectief bestanddeel. De kern van een voorwaardelijk opzet-redenering is vervolgens dat een verondersteld haperend of tekortschietend ‘willen’ min of meer gecompenseerd wordt door een beargumenteerd aan de verdachte toegerekend ‘weten’ dat besloten ligt in de formule van de bewuste aanvaarding door verdachte van een aanmerkelijke kans dat een strafbaar gesteld gevolg intreedt, in dit verband de aanvaarding van de aanmerkelijke kans dat het slachtoffer als gevolg van zijn bewezenverklaard handelen zou komen te overlijden. Het tot een vrijspraak beoogde verweer treft derhalve geen doel.

Het (voorwaardelijk) opzet op de levensberoving van het ongeboren kind en de al dan niet

bijkomende eis van voorwaardelijk opzet op de levensvatbaarheid van de vrucht

Naar het oordeel van het hof stelt de rechtbank volgens de regelen der kunst het oorzakelijk verband vast tussen de gedragingen van de verdachte ten opzichte van zijn vrouw en het ten gevolge hiervan overlijden van het ongeboren kind. Het hof heeft hierop niets aan te vullen.

Vervolgens dient de vraag zich aan wat aard en strekking is van artikel 82a van het Wetboek van Strafrecht (Sr), dat luidt:

Onder een ander, of een kind bij of kort na de geboorte, van het leven beroven wordt begrepen: het doden van een vrucht die naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven.

De rechtbank overweegt onder verwijzing naar rechtspraak en wetsgeschiedenis - terecht - dat naar geldend recht wordt aangenomen dat van een dergelijke levensvatbaarheid kan worden gesproken bij een zwangerschapsduur van 24 weken en langer.

De verdediging wijst in dit verband allereerst op een in haar woorden onnavolgbare redenering met betrekking tot de vaststelling van de zwangerschapsduur. Door het Nederlands Forensisch Instituut is door onderzoek van de patholoog vastgesteld dat de foetus normaal was ontwikkeld en de zwangerschapsduur tussen de 24 tot 28 weken was.

Verdachte heeft bij voortduring verklaard dat hij meende dat zijn vrouw op het moment van haar overlijden 5 maanden zwanger was. De rechtbank - aldus de verdediging - komt met een rekensom die inhoudt dat een zwangerschapsduur van 5 maanden overeenkomt met 20 tot 26 weken en dat kan niet kloppen.

Het hof deelt het standpunt van de verdediging dat een zwangerschapsduur van 5 maanden overeenkomt met 21,5 weken. De berekening van de rechtbank kan niet in stand blijven.

Wat evenwel over het hoofd wordt gezien is dat verdachte zijn schatting van de zwangerschapsduur baseert op een bezoek dat hij heeft gebracht aan zijn overburen, de familie […] . Verdachte verklaart bij die gelegenheid voor het eerst te hebben verteld over de zwangerschap van zijn vrouw. Hij verklaart: ‘Ze kwamen er achter dat ze ongeveer 5 maanden zwanger was’.^[1]Als hierbij de verklaring van de dochter des huizes wordt betrokken, die zij heeft afgelegd op 28 februari 2019, dan blijkt dat dit bezoek van verdachte 3 weken eerder had plaatsgevonden.^[2]Rekening houdend met deze periode zou de 24 wekentermijn ook in de redenering van verdachte op het tijdstip van overlijden van [slachtoffer] wel degelijk zijn overgeschreden.

De verdediging acht het bovenstaande van belang in verband met haar stelling dat op grond van voornoemd artikel 82a Sr van strafbaarheid alleen sprake kan zijn indien er bewijs voorhanden is van opzet bij verdachte op de levensvatbaarheid van de vrucht. Het gaat - aldus de verdediging - hier niet om een geobjectiveerd bestanddeel. Nu dit bewijs ontbreekt dient vrijspraak te volgen voor de verweten doodslag op het ongeboren kind.

Het hof verstaat het verweer aldus dat het gestelde in artikel 82a Sr volgens de verdediging moet worden opgevat als een constitutief subjectief delictsbestanddeel in het ten laste gelegde feit en dat in dit geval zou vallen onder de opzet-eis, benodigd voor een bewezenverklaring van doodslag.

Het hof deelt deze opvatting niet. In de Memorie van Toelichting op Titel IX van het Eerste Boek van het Wetboek van Strafrecht, waarin zoals blijkt uit de aanhef de ‘Betekenis van sommige in het wetboek voorkomende uitdrukkingen’ staat opgenomen, wordt benadrukt dat het niet de bedoeling van deze titel is om de in het wetboek gebezigde uitdrukkingen te definiëren. ‘De uitlegging der wet is de taak des regters, niet die des wetgevers.’^[3]Tijdens de beraadslaging in de Tweede Kamer verwoordt minister Modderman het als volgt: ‘Geen de minste twijfel is mogelijk, wanneer men de Memorie van Toelichting leest. Deze titel is niet bestemd om definitien te geven (...) Deze Titel is noodig om de technische beteekenis. aan te wijzen van die uitdrukkingen, die in dit ontwerp, hetzij eene ruimere, hetzij eene engere beteekenis hebben dan elders, of die elders dubbelzinnig zijn.’^[4]

Van Hattum^[5]- die auteur is van het eerste deel van dit tweedelige materieel strafrechtelijke handboek - sluit zijn paragraaf over ‘Opzet t.a.v. delictsbestanddelen welker betekenis de wet elders heeft omschreven of uitgebreid’, waarin hij een aantal artikelen uit de betekenistitel heeft besproken, af met de conclusie dat de gegeven betekenisuitbreiding voor het opzet geen betekenis heeft.

In de lijn van het vorenstaande - en derhalve anders dan de rechtbank heeft geoordeeld - is het hof van oordeel dat voornoemd artikel 82a Sr, dat in werking is getreden met ingang van 1 november 1984 en ingevoegd is in het kader van de legalisering (onder strikte voorwaarden) van abortus provocatus, naar doel en strekking in het onderhavig te beoordelen geval niet heeft beoogd ten aanzien van een ongeboren kind een bijzondere opzet-relatie aan te brengen in de door de verdediging bedoelde zin. Toereikend voor strafbaarheid van dit onderdeel is hier de bij de verdachte vastgestelde wetenschap van de zwangerschap van zijn vrouw, waarmee ook de voorzienbaarheid van het trieste gevolg van zijn handelen is gegeven. Het tot vrijspraak beoogde verweer wordt dan ook verworpen.

Het hof sluit zich aan bij de wijze waarop de rechtbank via een voorwaardelijk opzet-redenering tot bewijs komt van de ten laste gelegde doodslag op het ongeboren levensvatbare kind.”

3.De middelen

3.1.

Het tweede middel

3.2.

Het tweede middel bevat de klacht dat het hof ten onrechte heeft geoordeeld dat het in art. 287 Sr Pro opgenomen delictsbestanddeel ‘een ander van het leven beroven’ – zoals toegelicht in art. 82a Sr – niet onder het opzetvereiste valt.

3.3.

Art. 287 Sr Pro luidt als volgt:

“Hij die opzettelijk een ander van het leven berooft, wordt, als schuldig aan doodslag, gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste vijftien jaren of geldboete van de vijfde categorie.”

3.4.

Art. 82a Sr bepaalt:

“Onder een ander, of een kind bij of kort na de geboorte, van het leven beroven wordt begrepen: het doden van een vrucht die naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven”.

3.5.

In cassatie kan als vaststaand worden aangenomen dat in het onderhavige geval sprake was van ‘een ander van het leven beroven’ als bedoeld in art. 287 jo Pro. 82a Sr, nu het hof heeft vastgesteld dat de 24-wekentermijn, op het tijdstip van overlijden van de vrouw van de verdachte, reeds was overgeschreden. Tegen dat oordeel wordt in cassatie niet opgekomen.

3.6.

Het middel keert zich tegen het oordeel van het hof dat er in een geval als het onderhavige geen ‘bijzondere opzet-relatie’ wordt verlangd als gevolg van de introductie van art. 82a Sr. Voorts klaagt het middel dat het oordeel van het hof, inhoudend dat niet vereist is dat het opzet van de verdachte – al dan niet in voorwaardelijke vorm – gericht was op het doden van een vrucht die naar redelijkerwijs verwacht mag worden in staat is buiten het moederlichaam in leven te blijven, onjuist is. Omdat naar de gebruikelijke opzet-redenering – die erop neerkomt dat het opzet betrekking heeft op alle delictsbestanddelen in de delictsomschrijving volgend op ‘opzettelijk’ – het bestanddeel ‘een ander’ in art. 287 Sr Pro wordt bestreken door het opzetvereiste, ziet het opzet volgens de steller van het middel logischerwijs ook op de uitleg die daaraan wordt gegeven in art. 82a Sr.

3.7.

Bespreking van het middel

3.7.1.

Het gaat in cassatie om de vraag of de introductie van de begripsbepaling in art. 82a Sr tot gevolg heeft dat ten laste van de verdachte tevens bewezen moet worden dat hij (voorwaardelijk) opzet had op de levensvatbaarheid van het kind. In afwijking van het ter terechtzitting in hoger beroep gevoerde verweer, heeft het hof overwogen dat het bepaalde in art. 82a Sr niet moet worden beschouwd als een constitutief subjectief delictsbestanddeel in het ten laste gelegde feit. Het hof heeft geoordeeld dat met de introductie van art. 82a Sr niet is beoogd ten aanzien van een ongeboren kind een bijzondere opzet-relatie aan te brengen in de door de verdediging bedoelde zin. Daarmee wijkt het hof af van het oordeel van de rechtbank dat de verdachte – die naar eigen zeggen uitging van een zwangerschapsduur van ongeveer 5 maanden – bewust de aanmerkelijke kans heeft aanvaard dat sprake was van een in beginsel levensvatbare foetus.

3.7.2.

Bij de Wet van 1 mei 1981,
Stb. 257 (Wet afbreking zwangerschap) is in art. 82a Sr de definitiebepaling van ‘een ander van het leven beroven’ in het Algemeen Deel van het Wetboek van Strafrecht opgenomen. Uit de Memorie van Toelichting bij het ontwerp dat tot deze wet heeft geleid, kan worden opgemaakt dat de wetgever met de begripsbepaling in art. 82a Sr mede oog heeft gehad ‘een ander van het leven beroven’ als bedoeld in art. 287 Sr Pro.^[6]Uit de begripsbepaling van art. 82a Sr vloeit voort dat het beëindigen van het leven van een ongeboren vrucht gelijkgesteld is aan opzettelijke levensberoving en aan een misdrijf tegen het leven gericht, als bedoeld in Titel XIX van het Tweede boek van het Wetboek van Strafrecht. Daarvan is sprake als deze levensbeëindiging op een zodanig tijdstip plaatsvindt, dat de vrucht naar ervaringsregels, gezien de stand van de medische wetenschap, een redelijke kans maakt na de geboorte in leven te blijven.^[7]De wetgever heeft bedoeld langs de weg van art. 82a Sr behandelingen te verbieden die gericht zijn op het afbreken van zwangerschap, indien de vrucht zodanig is ontwikkeld dat deze als levensvatbaar is te beschouwen.^[8]In de keuze voor deze formulering heeft de wetgever zich welbewust bediend van een fictie, “omdat het levensvatbaar zijn van een vrucht pas onomstotelijk kan worden vastgesteld, nadat deze levend ter wereld is gebracht en – mogelijk dank zij de geboden medische verzorging – in leven is gebleven”.^[9]Vanuit de gedachte dat doding veronderstelt dat er leven is geweest, verschaft deze fictie helderheid over de vraag wanneer sprake is van het begin van leven.^[10]Volgens Schalken was zo’n speciale constructie nodig, omdat een vrucht eerst na de natuurlijke geboorte tot ‘mens’ wordt in de zin van de algemene dodingsdelicten, zodat voor de levensvatbare ‘mens in wording’ bijzondere strafrechtelijke bescherming moest worden gecreëerd.^[11]Uit HR 29 mei 1990, ECLI:NL:HR:1990:ZC8539,
NJ1991/217 m.nt. T.M. Schalken kan worden opgemaakt dat aan de ‘redelijke verwachting’ van levensvatbaarheid niet afdoet dat de vrucht – eenmaal ter wereld gekomen – niet (lang) in leven kan blijven. Bij die ‘redelijke verwachting’ gaat het dus om de duur van de zwangerschap, waarvoor de levensvatbaarheidsgrens van 24 weken, zoals opgenomen in art. 82a Sr, bepalend is.

3.7.3.

De vraag of het vereiste opzet in art. 287 Sr Pro, sinds de introductie van voornoemde begripsbepaling, tevens betrekking heeft op de levensvatbaarheid van die ‘ander’, blijft in de wetsgeschiedenis onbesproken. Met de steller van het middel meen ik dat bij die stand van zaken aangenomen moet worden dat voor art. 287 Sr Pro het algemene uitgangspunt geldt dat waar de wetgever het woord ‘opzettelijk’ in de delictsomschrijving heeft opgenomen, hij door de plaatsing in de zin heeft willen aanwijzen waarop dat opzet betrekking heeft.^[12]Vanuit dat uitgangspunt bezien heeft het bestanddeel ‘opzettelijk’ in art. 287 Sr Pro tevens betrekking op het daarop volgende ‘een ander van het leven beroven’. Voor dat standpunt kan steun worden gevonden in het commentaar van Machielse op art. 82a Sr, waarin hij erop wijst dat in grenssituaties moeilijkheden kunnen ontstaan:

“Want, ook al zou de rechter overtuigd zijn van de levensvatbaarheid van de vrucht, dan dient ook nog genomen te worden de barrière van het bewijs van het opzet. Weliswaar is de actieradius hiervan dank zij de aanvaarding van het voorwaardelijk opzet danig uitgebreid, doch juist in grensgevallen kan de dader wellicht aannemelijk maken, dat hij er op vertrouwd heeft, dat de vrucht nog niet in staat was buiten het moederlichaam in leven te blijven. Een beroep op het ontbreken van opzet zal wanneer verdachte medisch geschoold is minder snel ingang vinden. In HR 29 mei 1990, NJ 1991/217 werd door de feitelijke rechter dit opzet bewezen geacht, onder meer omdat de veroordeelde gynaecoloog welbewust had afgezien van het meer exact vaststellen van de zwangerschapsduur met behulp van echografie/echoscopie”.^[13]

3.7.4.

De door het hof aangehaalde passage van Van Hattum lijkt het voorgaande tegen te spreken. Anders dan het hof meen ik echter dat de door het hof aangehaalde passage uit zijn
Hand- en leerboek van het Nederlandse strafrecht, niet zonder meer kan worden toegepast op de betekenisuitbreiding van ‘een ander van het leven beroven’ als bedoeld in art. 82a Sr. De begripsbepaling van art. 82a Sr wordt in het boek van Van Hattum niet besproken, eenvoudigweg omdat deze bepaling destijds nog niet bestond. Wel beschrijft Van Hattum een tweetal voorbeelden in verband met de ‘bijzondere moeilijkheid die zich voordoet wanneer de wet aan enige in een en delictsomschrijving gebruikte term elders een uitbreidende betekenis heeft gegeven’.^[14]Hij noemt in het kader van het eerste voorbeeld het begrip ‘ambtenaar’ als bedoeld in art. 180 (oud) Sr. In dat verband stelt hij dat “de moeilijkheid (…) niet [ligt] in de artikelen 84 of 183 Sr”, artikelen waarin een uitbreiding van het begrip ‘ambtenaar’ wordt gegeven, “maar in art. 180 Sr Pro zelf en in alle artikelen waarin het begrip ambtenaar voorkomt als delictsbestanddeel ten aanzien waarvan opzet wordt gevorderd (bv. art. 184 Sr Pro)”.^[15]Hij stelt vervolgens dat voorwaardelijk opzet ten aanzien van het begrip ‘ambtenaar’ voldoende zal zijn en dat hetzelfde geldt voor zover het een uitbreiding van dat begrip in de artikelen 84 en 183 Sr betreft.^[16]

Deze passages lees ik zo, dat Van Hattum er in dit voorbeeld van uit gaat dat – nu het begrip in de delictsomschrijving volgt op het bestanddeel ‘opzettelijk’ – tevens (voorwaardelijk) opzet ten aanzien van die elders in de wet (uitgebreide) begripsomschrijving moet blijken. Anders ziet hij dat kennelijk voor het tweede voorbeeld dat hij noemt, namelijk voor ‘zwaar lichamelijk letsel’ in de zin van art. 82 Sr Pro in verbinding met art. 302 Sr Pro. De moeilijkheid zit hem voor die gevallen, volgens Van Hattum, niet in de gegeven uitbreiding van het begrip ‘zware mishandeling’, maar in de uitleg van wat daar – blijkens de jurisprudentie – naar algemeen spraakgebruik onder kan vallen. Opzet zal volgens hem mogen worden aangenomen “wanneer de dader wist welk feitelijk letsel hij toebracht en hij bovendien enig begrip gehad heeft dat zulk letsel als ernstig letsel kan worden beschouwd”. Op basis daarvan komt hij tot de conclusie dat “de gegeven betekenisuitbreiding voor het opzet geen betekenis heeft”.^[17]Anders dan het hof kennelijk tot uitgangspunt neemt, ligt daarin niet besloten dat art. 302 Sr Pro geen opzet vereist is op het ‘zwaar lichamelijk letsel’.^[18]Reeds daarom is het kennelijke standpunt van het hof dat mutatis mutandis hetzelfde geldt voor de levensvatbaarheid van de ‘ander’ in art. 287 jo Pro. 82a Sr niet juist. Bovendien lees ik de conclusie van Van Hattum dat ‘de gegeven betekenisuitbreiding voor het opzet geen betekenis heeft’ – anders dan het hof – zo, dat die slechts betrekking heeft op de door Van Hattum beschreven betekenisbepaling in art. 82 Sr Pro van ‘zwaar lichamelijk letsel’ in de context van art. 302 Sr Pro.

3.7.5.

Het hof heeft geoordeeld dat voor strafbaarheid van ‘een ander van het leven beroven’ in de zin van art. 82a Sr toereikend is dat vastgesteld is dat de verdachte wetenschap had van de zwangerschap van zijn vrouw en dat daarmee de voorzienbaarheid van het trieste gevolg van zijn handelen is gegeven. Daarin ligt besloten dat het hof heeft geoordeeld dat de levensvatbaarheid van de vrucht, oftewel de leeftijd van die ongeborene van minimaal 24 weken, moet worden beschouwd als een geobjectiveerd bestanddeel in art. 287 Sr Pro waarop het (voorwaardelijk) opzet van de verdachte niet hoeft te zijn gericht. Gelet op het voorgaande, getuigt dat oordeel van een onjuiste rechtsopvatting.

3.7.6.

Tot cassatie hoeft dat echter niet te leiden. Het hof heeft zich aangesloten bij het oordeel van de rechtbank dat via een voorwaardelijk opzet-redenering tot bewijs van de ten laste gelegde doodslag op het ongeboren levensvatbare kind kan worden gekomen. Voorts blijkt uit de bewijsoverwegingen van het hof dat ook als de lezing van de verdachte over zijn opvatting van de duur van de zwangerschap wordt gevolgd, op het tijdstip van het overlijden van zijn vrouw de 24 weken-termijn al was overschreden. Daarmee ligt in het oordeel van het hof besloten dat de verdachte (tevens) voorwaardelijk opzet had op het doden van een levensvatbare ongeboren vrucht.

3.7.7.

Het middel is dus terecht voorgesteld, maar leidt niet tot cassatie.

4.Het eerste middel

4.1.

Het eerste middel behelst de klacht dat het oordeel van het hof dat de verdachte voorwaardelijk opzet heeft gehad op de dood van het ongeboren kind onjuist is dan wel onvoldoende is gemotiveerd, nu uit de bewijsmiddelen niet blijkt dat de verdachte zich ten tijde van het gewelddadig handelen ten opzichte van zijn vrouw bewust was van de mogelijkheid dat het ongeboren kind als gevolg daarvan zou kunnen komen te overlijden.

4.2.

Bespreking van het eerste middel

4.2.1.

Bij de beoordeling van het middel moet het volgende worden vooropgesteld. Voorwaardelijk opzet op een bepaald gevolg – zoals hier de dood – is aanwezig indien de verdachte zich willens en wetens heeft blootgesteld aan de aanmerkelijke kans dat het betreffende gevolg zal intreden. De beantwoording van de vraag of de gedraging de aanmerkelijke kans op een bepaald gevolg in het leven roept, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval, waarbij betekenis toekomt aan de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze is verricht. Het begrip “aanmerkelijke kans” dient niet afhankelijk te worden gesteld van de aard van het gevolg. Het zal steeds moeten gaan om een kans die naar algemene ervaringsregels aanmerkelijk is te achten. Hieronder wordt verstaan de in de gegeven omstandigheden reële, niet onwaarschijnlijke mogelijkheid.^[19]

4.2.2.

Indien de verklaringen van de verdachte en/of eventuele getuigenverklaringen geen inzicht geven omtrent hetgeen ten tijde van de gedraging in de verdachte is omgegaan zal de vraag of moet worden aangenomen dat sprake is van voorwaardelijk opzet, afhangen van de feitelijke omstandigheden van het geval. Daarbij zijn de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze is verricht, van belang. Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt als zo zeer gericht op een bepaald gevolg dat het – behoudens contra-indicaties – niet anders kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg bewust heeft aanvaard.^[20]

4.2.3.

Het hof heeft zich aangesloten bij de voorwaardelijk opzet-redenering van de rechtbank, behalve voor zover de rechtbank geoordeeld heeft dat op grond van art. 287 jo Pro. 82a Sr tevens moet blijken van (voorwaardelijk) opzet op de levensvatbaarheid van de ongeborene.^[21]Zodoende heeft het hof geoordeeld dat het een algemene ervaringsregel is dat een ongeboren kind zonder medisch ingrijpen spoedig na het overlijden van de moeder het leven zal laten. Nu het een algemene ervaringsregel betreft, moet de verdachte hiervan ook op de hoogte zijn geweest. Door niettemin dodelijk geweld op de moeder van het ongeboren kind uit te oefenen, in de wetenschap dat zij zwanger was, heeft de verdachte bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat het ongeboren kind door die handelingen eveneens zou overlijden.

4.2.4.

Het middel keert zich blijkens de toelichting tegen het als een soort ‘feit van algemene bekendheid’ presenteren van de algemene ervaringsregel dat een ongeboren kind zonder medisch ingrijpen spoedig na het overlijden van de moeder het leven zal laten en dat de verdachte daarvan op de hoogte moet zijn geweest. Dat de vrouw van de verdachte door zijn toedoen is overleden, betekent volgens de steller van het middel niet (zonder meer) dat de verdachte zich op dat moment ook bewust was van het feit dat door zijn handelen niet alleen zijn vrouw, maar ook de ongeborene zou komen te overlijden. Er lijkt daarbij eerder sprake te zijn geweest van voor de verdachte ‘onvoorzien gevolg van een zeer onvoorzichtig en aanmerkelijk verwijtbaar handelen’.

4.2.5.

Bij het gebruik van algemene ervaringsregels in de bewijsmotivering en de toepassing van het voorwaardelijk opzet gaat het om een objectieve toetsing aan algemene kennis, een vergelijking tussen de verdachte en een normaal mens.^[22]Anders dan de steller van het middel tot uitgangspunt lijkt te nemen, is het voor een algemene ervaringsregel niet vereist dat iedereen moet worden geacht hiermee bekend te zijn. Het moet – net als bij feiten van algemene bekendheid – gaan om gegevens die ieder van de rechtstreeks bij het geding betrokkenen geacht moet worden te kennen of die hij zonder noemenswaardige moeite uit algemeen toegankelijke bronnen kan achterhalen.^[23]

4.2.6.

Het oordeel van het hof dat het gegeven, dat een ongeboren kind zonder medisch ingrijpen spoedig na het overlijden van de moeder het leven zal laten, een algemene ervaringsregel is, is niet onbegrijpelijk.^[24]Het kan als algemeen bekend gegeven worden aangenomen dat de ongeboren vrucht zich in een kwetsbare en afhankelijke positie bevindt ten opzichte van zijn moeder. Een ongeboren vrucht is voor de onontbeerlijke toevoer van zuurstof en voedingsstoffen immers afhankelijk van zijn moeder. Valt die toevoer weg, door bijvoorbeeld het overlijden van de moeder, dan zal de ongeborene niet op natuurlijke wijze in leven kunnen blijven. Dat de verdachte daarvan niet op de hoogte zou zijn, omdat hij ‘geen enkele ervaring met het doden van een zwangere vrouw’ had en ‘ook beslist niet de intentie had om zijn vrouw te doden’, doet aan het voorgaande niet af.

4.2.7.

Ook voor zover het middel klaagt dat uit de bewijsmiddelen niet blijkt van een bewuste aanvaarding van wat de steller van het middel het ‘niet voorziene gevolg’ noemt, kan het niet slagen. Door dodelijk geweld op zijn vrouw uit te oefenen, terwijl hij wist dat zij zwanger was, heeft de verdachte naar het oordeel van het hof bewust de aanmerkelijke kans aanvaard dat het ongeboren kind door die handelingen zou komen te overlijden. Gelet op de aard van de gedragingen van de verdachte, bestaande uit onder meer het gedurende enige tijd dichtknijpen en/of -drukken van de hals van zijn vrouw, acht ik dat oordeel van het hof niet onbegrijpelijk.^[25]Uit de bewijsvoering van het hof kan bovendien worden opgemaakt dat de verdachte de mogelijke gevolgen van de dood van zijn vrouw voor het ongeboren kind, kennelijk onverschillig liet. Hij heeft immers verklaard dat hij, toen zijn vrouw na de ruzie op de grond lag en niet meer bewoog, nog een enorme beweging in haar buik heeft gezien voordat hij de hulpdiensten inschakelde. Desalniettemin heeft hij toen nagelaten melding te maken van het feit dat zijn vrouw zwanger was.^[26]Dat heeft de kans, dat ook het ongeboren kind zou overlijden, aanmerkelijk vergroot.^[27]Kennelijk heeft het hof geoordeeld dat de gedragingen van de verdachte naar hun uiterlijke verschijningsvorm kunnen worden aangemerkt als zo zeer gericht op de dood van de ongeborene dat het – behoudens contra-indicaties – niet anders kan zijn dan dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard.

4.2.8.

Het middel faalt.

5.Het derde middel

5.1.

Het derde middel klaagt dat het hof ten onrechte, althans onbegrijpelijk gemotiveerd, heeft geoordeeld dat sprake is van meerdaadse samenloop, terwijl in vastgestelde feiten besloten ligt dat sprake is geweest van één geweldsuitbarsting en de strekking van de bewezen verklaarde strafbare feiten niet uiteenloopt, zodat niet gezegd kan worden dat om die reden geen sprake kan zijn van eendaadse samenloop of van een voortgezette handeling.

5.2.

Voor de bewezenverklaring verwijs ik naar het citaat onder 2.2.

5.3.

In het in zoverre door het hof bevestigde vonnis van de rechtbank is – voor zover relevant – het volgende opgenomen:^[28]

“De rechtbank overweegt dat van eendaadse samenloop als bedoeld in art. 55 lid 1 Sr Pro sprake is indien de bewezen verklaarde gedragingen in die mate een samenhangend, zich min of meer op dezelfde tijd en plaats afspelend feitencomplex opleveren dat de verdachte daarvan in wezen één verwijt wordt gemaakt, terwijl de strekking van de desbetreffende strafbepalingen niet (meer dan enigszins) uiteenloopt. Hierbij geldt in het bijzonder bij gevolgsdelicten het uitgangspunt dat elk gevolg - ook indien de verschillende gevolgen uit hetzelfde feit of feitencomplex voortvloeien - een zelfstandige vervulling van de delictsomschrijving oplevert en dat daarom in beginsel van eendaadse samenloop of van een voortgezette handeling geen sprake is.

In het onderhavige geval is sprake van een impliciet cumulatieve tenlastelegging, waarbij zowel doodslag op het slachtoffer [slachtoffer] als doodslag op haar ongeboren kind is ten laste gelegd. Aangezien het delict doodslag een gevolgdelict betreft, is, alhoewel de verschillende gevolgen uit hetzelfde feit of feitencomplex voortvloeien, geen sprake van eendaadse samenloop. De doodslag op [slachtoffer] en de doodslag op hun ongeboren kind leveren namelijk twee verschillende verwijten op. Naar het oordeel van de rechtbank is er daarom sprake van meerdaadse samenloop als bedoeld in art. 57 Sr Pro.”

5.4.

Het hof heeft, in reactie op een ter terechtzitting in hoger beroep gevoerd verweer, voorts nog het volgende opgenomen in zijn arrest:^[29]

“Mocht het hof komen tot een bewezenverklaring van beide in de tenlastelegging opgenomen doodslagen, dan is er in de opvatting van de verdediging in het kader van de straftoemeting sprake van eendaadse samenloop, nu het gaat om één complex van feitelijke gedragingen die - bij een bewezenverklaring - hebben geleid tot.de dood van de vrouw van verdachte. Door haar overlijden is het ongeboren kind ook overleden, maar uit niets blijkt dat de gedragingen van verdachte afzonderlijk waren gericht tegen het ongeboren kind, aldus de verdediging. Naar geldend recht dient in het bijzonder bij gevolgdelicten zoals in het onderhavige geval aan de orde, als uitgangspunt te gelden dat elk gevolg - ook indien de verschillende gevolgen uit hetzelfde feit of feitencomplex voortvloeien - een zelfstandige vervulling van de delictsomschrijving oplevert en daarom in beginsel van een eendaadse samenloop of voortgezette handeling geen sprake is.

Het recht geeft geen steun aan de voor het overige niet nader onderbouwde opvatting van de verdediging dat in het kader van de vraag naar eendaadse of meerdaadse samenloop bij gevolgdelicten als in het onderhavige geval aan de orde, een ander meer beperkter causaliteitscriterium aan de orde zou zijn dan het gangbare criterium van de toerekening naar redelijkheid. Van een uitzonderingsgeval op deze algemene regel is niet gebleken. Ook dit verweer treft derhalve geen doel.”

5.5.

Bespreking van het derde middel

5.5.1.

In zijn overzichtsarresten van 20 juni 2017 heeft de Hoge Raad algemene overwegingen besteed aan de afbakening tussen de eendaadse samenloop en de voortgezette handeling ten opzichte van de meerdaadse samenloop.^[30]De overwegingen uit die arresten laten zich op hoofdlijnen als volgt samenvatten. De eendaadse samenloop en de voortgezette handeling vervullen een wezenlijke functie bij het voorkomen van onevenredige aansprakelijkheid en bestraffing in geval van gelijktijdige berechting van sterk samenhangende strafbare feiten. Voor de eendaadse samenloop komt het vooral aan op de vraag of de bewezenverklaarde gedragingen in die mate een samenhangend, zich min of meer op dezelfde tijd en plaats afspelend feitencomplex opleveren dat de verdachte daarvan (in wezen) één verwijt wordt gemaakt. Bij de voortgezette handeling komt het erop aan of de verschillende bewezenverklaarde, elkaar in de tijd opvolgende gedragingen (ook met betrekking tot het “wilsbesluit”) zo nauw met elkaar samenhangen dat de verdachte daarvan (in wezen) één verwijt wordt gemaakt.^[31]Als uitgangspunt heeft te gelden dat bij gevolgdelicten elk gevolg – ook indien de verschillende gevolgen uit hetzelfde feit of feitencomplex voortvloeien – een zelfstandige vervulling van de delictsomschrijving oplevert en dat daarom in beginsel van eendaadse samenloop of van een voortgezette handeling geen sprake is.^[32]Voorbeelden daarvan zijn het doden van meerdere personen door één schot of een verkeersongeval in de zin van art. 6 Wegenverkeerswet Pro 1994 waarbij meerdere slachtoffers vallen.^[33]

5.5.2.

In het onderhavige geval zijn twee gevolgdelicten bewezenverklaard, namelijk tweemaal doodslag (art. 287 Sr Pro). Het gaat hier om twee verschillende gevolgen – de dood van de vrouw van de verdachte en de dood van haar ongeboren kind – die voortkomen uit dezelfde handelingen. Met het toepassen van geweld op zijn vrouw heeft de verdachte niet alleen haar dood, maar ook de dood van haar ongeboren kind bewerkstelligd. Met die handelingen hebben meerdere normschendingen plaatsgevonden.^[34]Het oordeel van het hof dat sprake is van meerdaadse samenloop getuigt daarom niet van een onjuiste rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk.

5.5.3.

Overigens zou het middel, indien het wel terecht zou zijn voorgesteld, niet tot cassatie hoeven te leiden omdat het belang van de verdachte bij het middel niet evident is. Het hof heeft immers een aanzienlijk lagere straf opgelegd dan het strafmaximum dat zou gelden in geval het hof wel zou zijn uitgegaan van eendaadse samenloop of van een voortgezette handeling.^[35]

5.6.

Het middel is vergeefs voorgesteld.

6.Conclusie

6.1.

Het tweede middel is terecht voorgesteld, maar behoeft niet tot cassatie te leiden. De overige twee middelen falen. Het derde middel kan naar mijn inzicht worden afgedaan met de aan art. 81 lid 1 RO Pro ontleende motivering.

6.2.

Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.

6.3.

Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

De Procureur-Generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

Hoge Raad bevestigt doodslag op vrouw en haar levensvatbare ongeboren kind