Conclusie
Nr. 01989/05 B
Mr. Fokkens
Parket, 4 oktober 2005
Conclusie inzake
[betrokkene]
1. Bij de Hoge Raad is binnengekomen een verzoekschrift van de Hoofdofficier van Justitie te Amsterdam met het verzoek op de voet van art. 510 Sv Pro de Rechtbank te 's-Gravenhage aan te wijzen voor de vervolging en berechting van [betrokkene], Officier van Justitie te Amsterdam.
2. In het verzoekschrift wordt aangegeven dat weliswaar het onderzoek in de onderhavige zaak reeds was overgedragen aan het parket te 's-Gravenhage maar dat daarbij - naar nu blijkt op basis van recente jurisprudentie van de Hoge Raad(1) - ten onrechte geen verzoek is gedaan om een ander gerecht aan te wijzen op de voet van art. 510 Sv Pro.
3. Alvorens tot een beoordeling van het verzoekschrift te komen, zet ik de daaraan voorafgegane gang van zaken uiteen.
4. De onderhavige zaak heeft betrekking op pornografische afbeeldingen die al dan niet zouden zijn aangetroffen op de persoonlijke computer van betrokkene.
5. Het onderzoek daarnaar is verricht onder leiding van de Hoofdofficier van Justitie te 's-Gravenhage die op basis van door het NFI verricht onderzoek heeft geconcludeerd dat betrokkene niet 'strafrechtelijk iets verweten kan worden' en heeft voorgesteld de zaak te seponeren 'vanwege het ontbreken van wettig en overtuigend bewijs.'
6. Voor de beoordeling van het verzoekschrift is van belang hetgeen de Hoge Raad heeft beslist in HR 17 februari 2004, NJ 2005, 144 m.nt. C.P.M. Cleiren. Daarin overwoog de Hoge Raad het volgende:
'De strekking van art. 510 Sv Pro is te waarborgen dat een rechterlijk ambtenaar die wordt verdacht van een strafbaar feit, in eerste of tweede aanleg zal worden vervolgd of berecht door een zodanige instantie dat de schijn van bevoordeling of benadeling van hem wordt vermeden (vgl. HR 14 april 1998, DD 98.276). De vermijding van die schijn is ook van belang bij de beslissing van het openbaar ministerie om - in het geval dat jegens een rechterlijk ambtenaar een redelijke verdenking van een strafbaar feit is gerezen - al dan niet gebruik te maken van zijn bevoegdheid hetzij die ambtenaar (voorwaardelijk) niet te vervolgen, hetzij hem de gelegenheid te bieden strafvervolging te voorkomen door voldoening aan daartoe op de voet van art. 74 Sr Pro gestelde voorwaarden.
Gelet daarop moet art. 510 Sv Pro aldus worden uitgelegd dat in de in het eerste lid genoemde gevallen het openbaar ministerie dat naar de gewone regelen met de vervolging is belast, gehouden is een verzoek tot aanwijzing van een ander gerecht in te dienen in het geval dat naar zijn aanvankelijk oordeel een rechterlijk ambtenaar als verdachte van een strafbaar feit moet worden aangemerkt, opdat het openbaar ministerie bij het aan te wijzen gerecht beslist omtrent de verdere behandeling van de zaak.'
7. Voor de beoordeling van het verzoekschrift is van belang hetgeen de Hoge Raad heeft beslist in HR 17 februari 2004, NJ 2005, 144 m.nt. C.P.M. Cleiren. Daarin overwoog de Hoge Raad het volgende:
'De strekking van art. 510 Sv Pro is te waarborgen dat een rechterlijk ambtenaar die wordt verdacht van een strafbaar feit, in eerste of tweede aanleg zal worden vervolgd of berecht door een zodanige instantie dat de schijn van bevoordeling of benadeling van hem wordt vermeden (vgl. HR 14 april 1998, DD 98.276). De vermijding van die schijn is ook van belang bij de beslissing van het openbaar ministerie om - in het geval dat jegens een rechterlijk ambtenaar een redelijke verdenking van een strafbaar feit is gerezen - al dan niet gebruik te maken van zijn bevoegdheid hetzij die ambtenaar (voorwaardelijk) niet te vervolgen, hetzij hem de gelegenheid te bieden strafvervolging te voorkomen door voldoening aan daartoe op de voet van art. 74 Sr Pro gestelde voorwaarden.
Gelet daarop moet art. 510 Sv Pro aldus worden uitgelegd dat in de in het eerste lid genoemde gevallen het openbaar ministerie dat naar de gewone regelen met de vervolging is belast, gehouden is een verzoek tot aanwijzing van een ander gerecht in te dienen in het geval dat naar zijn aanvankelijk oordeel een rechterlijk ambtenaar als verdachte van een strafbaar feit moet worden aangemerkt, opdat het openbaar ministerie bij het aan te wijzen gerecht beslist omtrent de verdere behandeling van de zaak.'
8. Van Dorst schrijft in het Handboek Strafzaken over deze beschikking:
'Daarmee is beoogd buiten twijfel te stellen dat de procedure van artikel 510 Sv Pro alleen dan niet behoeft te worden gestart indien de betrokken ambtenaar in redelijkheid niet als verdachte van een strafbaar feit kan gelden. Het 'eigen' parket is dus niet gerechtigd te oordelen over de haalbaarheid of de opportuniteit van de vervolging en evenmin over de afdoeningsmodaliteit. Daarover beslist het door de Hoge Raad aangewezen parket.'(2)
9. Indien er ten aanzien van de betrokken ambtenaar geen sprake is van een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit kan het 'eigen' parket de zaak dus afdoen. Ik geef het (historische) voorbeeld van een aangifte tegen drie rechters wegens corruptie en valsheid in geschrifte door een in het ongelijk gestelde partij, met als enig argument dat de betreffende rechters zich gezien de gegeven beslissing aan deze feiten hadden schuldig gemaakt. In een dergelijk geval mag het parket waar de aangifte wordt gedaan, beslissen dat er geen grond is voor een nader onderzoek en behoeft er geen verzoek tot aanwijzing van een ander gerecht als bedoeld in art. 510 Sv Pro te worden gedaan.
10. In zoverre geldt naar mijn mening nog steeds HR 14 juni 1926, NJ 1926, p. 1055 m.nt. L.B. In die zaak had de OvJ in het verzoekschrift aangegeven dat hij in het betreffende geval van oordeel was dat geen redelijk vermoeden van schuld aan enig strafbaar feit bestond en had hij vervolgens de vraag voorgelegd of ook de vraag over het bestaan van een redelijk vermoeden van schuld onttrokken moet worden aan de beoordeling van het OM bij het 'eigen' gerecht. Ik citeer de relevante overwegingen van de Hoge Raad:
'dat uit het zinsverband van dit voorschrift blijkt, dat door dat O.M. het verzoek tot die aanwijzing eerst dàn kan worden gedaan, indien reeds aanvankelijk was beslist, dat grond tot vervolging en berechting van den rechterlijken ambtenaar, wegens een door hem gepleegd strafbaar feit, bestaat;
dat nu, blijkens den in zoover hierboven weergegeven inhoud van het verzoekschrift, van eenige beslissing te dien aanzien geen sprake is, en derhalve aan den bij genoemd art. 510 gestelden Pro eisch niet is voldaan, zoodat het verzoek voor inwilliging niet vatbaar is'.
11. De beschikking van de Hoge Raad uit 1926 houdt echter niet alleen in dat het OM bij het gerecht waar de rechterlijk ambtenaar werkzaam is, bevoegd is om te oordelen dat er geen sprake is van een redelijke vermoeden van schuld aan een strafbaar feit, maar ook dat een vordering ex art. 510 Sv Pro moet worden afgewezen, indien naar het aanvankelijk oordeel van het OM geen sprake is van een verdenking in de zin van art. 27 Sv Pro.
12. Het is de vraag of dat laatste nog moet gelden. De samenleving is veel kritischer geworden als het gaat om de vraag of rechterlijke oordelen en beslissingen van het OM wel met de vereiste objectiviteit tot stand zijn gekomen. Schijn van partijdigheid - zie de rechtspraak van het EHRM over de onpartijdige rechter - moet zoveel mogelijk worden vermeden. Dat besef klinkt ook door in HR NJ 2005, 144 waarin de Hoge Raad ook onder verantwoordelijkheid van het OM vallende beslissingen binnen het bereik van art. 510 Sv Pro heeft gebracht. In die omstandigheden is het niet alleen verstandig dat het OM - buiten gevallen van volstrekt uit de lucht gegrepen aantijgingen of aangiften, als hierboven vermeld - onderzoeken naar aanleiding van aangiften tegen rechterlijke ambtenaren met toepassing van art. 136 lid 6 RO Pro uitbesteedt aan een ander parket(3), maar is er ook reden om de bevoegdheid van het OM om aanwijzing van een ander gerecht te verzoeken, uit te breiden tot gevallen waarin nog onderzocht en/of beoordeeld moet worden of een rechterlijk ambtenaar voorlopig als verdachte van een strafbaar feit moet worden beschouwd.
13. Mijns inziens komt een dergelijke toepassing van art. 510 Sv Pro tegemoet aan de problemen die in de praktijk bestaan. Als er naar het aanvankelijk oordeel van het OM er sprake is van een verdenking tegen een rechterlijk ambtnaar moet voor het vervolg aan de Hoge Raad worden verzocht om een ander gerecht aan te wijzen. Als nog onduidelijk is of er voorlopig een dergelijke verdenking bestaat, kan het OM een dergelijk verzoek doen, maar is het daartoe niet verplicht. Als de zaak daartoe aanleiding geeft kan op deze wijze voor de buitenwereld duidelijk zichtbaar worden gemaakt dat het onderzoek van het begin af aan is omgeven met garanties om de onpartijdigheid daarvan te garanderen. Het voordeel van die mogelijkheid zou ook zijn dat in geval het OM tot de conclusie komt dat de betrokken rechterlijk ambtenaar redelijkerwijs niet als verdachte kan worden aangemerkt, een beklag ex art. 12 Sv Pro wordt behandeld door een gerechtshof buiten het ressort van de betreffende rechterlijk ambtenaar.
14. Ik meen niet dat een uitleg van art. 510 Sv Pro aangewezen is, waarbij geheel wordt teruggekomen op HR NJ 1926, blz. 1055, in die zin dat het OM in geval van een eerste vermoeden van een door een rechterlijk ambtenaar gepleegd strafbaar feit of een tegen een rechterlijk ambtenaar gedane aangifte, altijd verplicht zou zijn de aanwijzing van een ander gerecht te verzoeken. In gevallen die eindigen in een politietransactie zal dat praktisch niet te realiseren zijn en dat is al voldoende reden om art. 510 Sv Pro niet zo uit te leggen, maar bovendien zou een dergelijke verplichting de vrijheid die het OM in dergelijke gevallen moet hebben, onnodig inperken. Ik denk bijvoorbeeld aan het hierboven door mij gegeven voorbeeld van een volstrekt ongemotiveerde aangifte van corruptie. Het doel van de regeling, het scheppen van garanties voor een onpartijdige beoordeling, maakt het ook niet nodig om als er redelijkerwijs geen sprake kan zijn van een verdenking in de zin van art. 27 Sv Pro, de zaak naar een ander gerecht te verwijzen.
15. De omstandigheid dat de wetgever de in HR NJ 1926, blz. 1055 gegeven uitleg heeft aanvaard bij de invoering - in art. 13 Sv Pro - van het beklag tegen het niet indienen van een verzoekschrift op de voet van art. 510 Sv Pro, is niet onverenigbaar met een dergelijke uitleg van art. 510 Sv Pro. De Memorie van toelichting zette uiteen dat de regeling
'nauw kan aansluiten aan de bestaande bepalingen van de artikelen 12 en 510 Sv., en ook tot zijn recht doet komen, dat het naar de gewone regelen bevoegde openbaar ministerie een aanvankelijk oordeel toekomt over de gegrondheid der verdenking (vgl. Hoge Raad 14 juni 1926, N.J. 1926, 1055). Indien dit laatste vaststaat, is het redelijk, dat ook het ingevolge artikel 12 Sv Pro. met de controle op het vervolgingsbeleid van dat openbaar ministerie belaste gerechtshof bevoegd is, van het beklag van belanghebbende kennis te nemen.'(4)
maar dat betekent nog niet dat het met de systematiek van de in art. 13 Sv Pro neergelegde beklagregeling strijdt om aan het OM een ruimere bevoegdheid te geven om de aanwijzing van een ander gerecht te verzoeken. Uit de Memorie van toelichting volgt dat naar het oordeel van de regering het niet bezwaarlijk is dat het oordeel van het naar de gewone regelen bevoegde OM, dat is het OM dat behoort bij het gerecht waarbij ook de rechterlijk ambtenaar werkzaam is, wordt getoetst door het eigen Hof en niet door een ander Hof.
16. Voor de beoordeling van het onderhavige verzoekschrift betekent dit dat het voor toewijzing in aanmerking komt. Dat het verzoekschrift berust op de onjuiste veronderstelling dat een dergelijk verzoekschrift dient te worden gedaan, doet hieraan niet af. Ook de omstandigheid dat het onderzoek en de beoordeling reeds door het parket bij de Rechtbank te 's-Gravenhage hebben plaatsgevonden met toepassing van art. 136 lid 6 RO Pro verzet zich niet tegen de aanwijzing van de Rechtbank te 's-Gravenhage als gerecht waarvoor de zaak verder moet worden afgehandeld. Wel zal de Hoofdofficier van Justitie te 's-Gravenhage de beslissingen die hij eerst als plaatsvervangend officier van justitie te Amsterdam heeft genomen, alsnog in eigen hoedanigheid moeten nemen waarna - indien hij zijn beslissing handhaaft zoals mag worden aangenomen - het Hof te 's-Gravenhage bevoegd is een tegen die beslissing ingediend beklag te behandelen en daarop te beslissen. Uit art. 9, tweede lid, Sv blijkt in samenhang met art. 12, eerste lid, laatste volzin Sv dat het feit dat betrokkene thans werkzaam is bij het functioneel parket zich niet verzet tegen de aanwijzing van de Rechtbank te 's-Gravenhage als bevoegd gerecht.
17. Ik concludeer dat de Hoge Raad de Rechtbank te 's-Gravenhage zal aanwijzen als gerecht voor hetwelk, zo het OM bij die Rechtbank zulks nodig oordeelt, de vervolging en berechting der zaak zullen plaatshebben.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden,
plv.
1 Bedoeld zal zijn het hieronder te noemen HR 17 februari 2004, NJ 2005, 144.
2 A.J.A. van Dorst, 'Beklag over niet (verder) vervolgen', Handboek Strafzaken, p. [73.2]-14 (oktober 2004).
3 In dat geval kan de zaak door het andere parket worden behandeld op grond van het feit dat alle officieren van justitie plaatsvervangend officier van justitie zijn bij de andere arrondissementsparketten.
4 Kamerstukken II 1964/65, 7911, nr. 3, blz. 4 l.k.