Conclusie
11/01466
Mr. F.F. Langemeijer
Zitting 16 december 2011
Conclusie inzake:
[Eiser]
tegen
Staat der Nederlanden
Na een veroordeling tot gevangenisstraf in Engeland in 2007 heeft de Nederlandse rechter in 2009 toepassing gegeven aan art. 31 Wet Pro overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen. Geldt de Nederlandse regeling voor voorwaardelijke invrijheidstelling, zoals deze ingaande 1 juli 2008 luidt?
1. De feiten en het procesverloop
1.1. In cassatie kan worden uitgegaan van de volgende feiten:
1.1.1. Eiser tot cassatie is op 20 december 2007 door de Crown Court te Chelmsford (G-B) veroordeeld tot een gevangenisstraf van twaalf jaar. Die veroordeling is onherroepelijk geworden. Na een daartoe strekkend verzoek van de Britse autoriteiten en op vordering van de officier van justitie op grond van de Wet overdracht tenuitvoerlegging strafvonnissen (Wots) en nadat eiser naar Nederland was overgebracht, heeft de rechtbank te Rotterdam op 29 april 2009 (LJN: BI2865) beslist dat de straf in Nederland ten uitvoer kan worden gelegd. De rechtbank heeft daartoe verlof verleend voor de duur van 60 maanden(1).
1.1.2. Op 16 maart 2010 is eiser in Nederland voorwaardelijk in vrijheid gesteld (art. 15 Sr Pro). Daarbij is onder meer de bijzondere voorwaarde gesteld dat hij zich gedurende de proeftijd regelmatig bij de reclassering zal melden en zich aan haar aanwijzingen zal houden.
1.1.3. Bij brieven van 9 april 2010 en 11 augustus 2010 heeft eisers raadsman aan het Openbaar Ministerie verzocht te bevestigen dat eiser onder het regime van de vervroegde invrijheidstelling valt(2). Het Openbaar Ministerie heeft dit verzoek geweigerd.
1.2. Op 1 september 2010 heeft eiser de Staat gedagvaard in kort geding. Eiser heeft gevorderd dat de voorzieningenrechter de Staat zal verbieden de tenuitvoerlegging voort te zetten en de Staat zal gelasten hem te behandelen als ware hij vervroegd in vrijheid gesteld. Na aanvulling van eis heeft eiser subsidiair een schorsing van de tenuitvoerlegging gevorderd. Volgens eiser handelt de Staat onrechtmatig door op hem de (nieuwe) regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling toe te passen. Volgens eiser is op grond van de overgangsbepaling in art. VI lid 1 van de wet van 6 december 2007, Stb. 500, de datum van veroordeling in Engeland bepalend voor het antwoord op de vraag of de (oude) regeling van de vervroegde invrijheidstelling dan wel de (nieuwe) regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling van toepassing is. De veroordeling in Engeland dateert van vóór 1 juli 2008. Eiser stelt hinder te ondervinden van de hem opgelegde bijzondere voorwaarden en in zijn privacy te worden geschaad, in het bijzonder door de periodieke meldplicht en door het feit dat hij voor reizen naar het buitenland telkens vooraf toestemming moet vragen.
1.3. De Staat heeft verweer gevoerd. Volgens de Staat is niet de datum van het Engelse strafvonnis, maar de datum van de omzettingsbeslissing van de Nederlandse rechter bepalend. Omdat de omzetting van de buitenlandse vrijheidsstraf in een gevangenisstraf naar Nederlands recht heeft plaatsgevonden na 1 juli 2008, acht de Staat de (nieuwe) regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling toepasselijk.
1.4. Bij vonnis van 21 september 2010 (LJN: BN8611) heeft de voorzieningenrechter in de rechtbank te 's-Gravenhage de vordering toegewezen. De voorzieningenrechter sloot zich aan bij de opvatting van eiser dat de datum van veroordeling in Engeland bepalend is(3).
1.5. De Staat heeft hoger beroep ingesteld bij het gerechtshof te 's-Gravenhage. Bij arrest van 11 januari 2011 (LJN: BP1558) heeft het hof het beroepen vonnis vernietigd en, opnieuw recht doende, de vordering van eiser afgewezen. Het hof heeft eiser veroordeeld in de proceskosten.
1.6. Het hof stelde vast dat bij het overgangsrecht in de wet van 6 december 2007, Stb. 500, geen rekening is gehouden met verzoeken tot overname van executie in het kader van de Wots. Het hof zocht daarom aansluiting bij de uitgangspunten van deze overgangsbepaling en van de Wots (rov. 4). Het hof wees erop dat de door de Crown Court opgelegde vrijheidsstraf niet zonder meer in Nederland ten uitvoer wordt gelegd, maar door de rechtbank te Rotterdam is omgezet in een straf die naar Nederlandse maatstaven beantwoordt aan de ernst van het feit, de omstandigheden waaronder het is begaan en de persoon van de dader. Gelet op de regeling in de Wots, heeft de beslissing van de Nederlandse exequaturrechter een zelfstandige inhoudelijke betekenis. Daarom moet de beslissing van de rechtbank te Rotterdam tot omzetting van de straf worden gelijkgesteld met een "veroordeling tot vrijheidsstraf" als bedoeld in art. VI van de wet van 6 december 2007, Stb. 500 (rov. 5 - 6).
1.7. Namens eiser is - tijdig(4) - beroep in cassatie ingesteld. De Staat heeft het cassatieberoep tegengesproken. Partijen hebben hun standpunten schriftelijk laten toelichten.
2. Inleidende beschouwingen
Van (onvoorwaardelijke) vervroegde invrijheidstelling naar voorwaardelijke invrijheidstelling
2.1. Art. 15 lid Pro 2 (oud) Sr bepaalde dat de veroordeelde tot een tijdelijke vrijheidsstraf waarvan het onvoorwaardelijk ten uitvoer te leggen gedeelte meer dan een jaar bedraagt, vervroegd in vrijheid wordt gesteld wanneer hij 2/3 gedeelte daarvan heeft ondergaan(5). Vervroegde invrijheidstelling vond plaats zonder dat voorwaarden werden gesteld aan het gedrag van de gedetineerde. Indien het Openbaar Ministerie op bepaalde in de wet omschreven gronden(6) van oordeel was dat aanleiding bestond om vervroegde invrijheidstelling achterwege te laten of voor bepaalde tijd uit te stellen, kon het een daartoe strekkende vordering instellen bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof te Arnhem. Was de vervroegde invrijheidstelling eenmaal verleend, dan kon deze niet worden herroepen.
2.2. Onvrede over dit stelsel heeft aanleiding gegeven tot onderzoek(7) en uiteindelijk tot een wetsvoorstel om voorwaarden te kunnen verbinden aan de invrijheidstelling en, bij niet naleving daarvan, de invrijheidstelling te kunnen herroepen(8). Dit heeft geleid tot de wet van 6 december 2007, Stb. 500, tot wijziging van het Wetboek van Strafrecht en enige andere wetten in verband met de wijziging van de vervroegde invrijheidstelling in een voorwaardelijke invrijheidstelling. Deze wet is in werking getreden op 1 juli 2008(9). Art. 15 lid 2 Sr Pro bepaalt sedertdien dat de veroordeelde tot tijdelijke gevangenisstraf van meer dan twee jaren voorwaardelijk in vrijheid wordt gesteld wanneer hij 2/3 gedeelte daarvan heeft ondergaan(10). Art. 15a Sr schrijft voor welke algemene voorwaarden in elk geval worden gesteld. Daarnaast kunnen bijzondere voorwaarden worden gesteld. Het Openbaar Ministerie is belast met het toezicht op de naleving van de gestelde voorwaarden. Op grond van art. 15b Sr kan het Openbaar Ministerie aan een reclasseringsinstelling opdracht geven om de veroordeelde begeleiding te geven en toezicht te houden op de naleving van de voorwaarden. Art. 15c Sr regelt de proeftijd. Indien de veroordeelde gedurende de proeftijd een of meer voorwaarden niet naleeft, kan de voorwaardelijke invrijheidstelling worden herroepen. De herroeping is geregeld in art. 15g en volgende Sr.
2.3. Art. VI van de wet van 6 december 2007 regelt het overgangsrecht. In beginsel hebben de nieuwe bepalingen van materieel recht onmiddellijke werking: de nieuwe regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling is van toepassing op alle veroordelingen tot vrijheidsstraf die op of na de datum van inwerkingtreding worden uitgesproken(11). Art. VI geeft bijzondere regels. Voor dit geding is van belang de bepaling in het eerste lid: "Deze wet heeft geen gevolgen voor veroordelingen tot vrijheidsstraf die voor de inwerkingtreding van deze wet zijn uitgesproken."
2.4. De regering heeft deze overgangsrechtelijke bepaling toegelicht met argumenten van praktische aard. Zou de nieuwe wettelijke regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling van toepassing zijn op de (verdere) tenuitvoerlegging van strafvonnissen die vóór de datum van inwerkingtreding zijn uitgesproken, dan zou de invoering meebrengen dat voor een groot aantal gedetineerden ineens rekening zou moeten worden gehouden met de mogelijkheid van herroeping van de invrijheidstelling: daarvoor zou een aanzienlijke detentiecapaciteit moeten worden gereserveerd die toentertijd niet voorhanden was. De regering koos daarom voor een stelsel waarin de nieuwe regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling slechts zou gelden voor een kleine groep personen, namelijk voor hen die op 1 juli 2008 nog meer dan vijf jaren gevangenisstraf hadden uit te zitten (zie art. VI lid 2). De regering zag in dit laatste geen strijd met het verbod van terugwerkende kracht van strafbepalingen(12), noch strijd met andere bepalingen(13). Gedurende de verdere parlementaire behandeling van het wetsvoorstel is aan dit aspect van het voorgestelde overgangsrecht slechts kort aandacht besteed(14).
2.5. In de rechtspraak na 1 juli 2008 is de uitleg van de woorden "veroordelingen tot vrijheidsstraf" in artikel VI lid 1 aan de orde gekomen in ander verband. In de vakliteratuur was namelijk de vraag opgeworpen of, in een geval waarin de feitenrechter vóór 1 juli 2008 in een nationale strafzaak een bepaalde straf heeft opgelegd en de Hoge Raad na 1 juli 2008 de opgelegde straf vermindert vanwege een schending van de regel dat de strafzaak binnen een redelijke termijn wordt berecht (art. 6 EVRM Pro), de veroordeling door het hof dan wel de beslissing van de Hoge Raad heeft te gelden als de 'veroordeling tot vrijheidsstraf' als bedoeld in artikel VI lid 1(15). De minister van Justitie zag in een beslissing van de cassatierechter tot strafvermindering niet een 'veroordeling tot vrijheidsstraf' als bedoeld in art. VI lid 1:
"Samengevat concludeer ik dat in zaken waarin het gerechtshof vóór 1 juli 2008 een vrijheidsstraf heeft opgelegd en de zaak vervolgens ná die datum in cassatie wordt afgedaan, de straf conform de regels van vervroegde invrijheidstelling (de oude regeling) wordt geëxecuteerd, met dien verstande dat als de Hoge Raad een zaak heeft terugverwezen naar de lagere rechter, die na 1 juli 2008 uitspraak heeft gedaan, de nieuwe v.i.-regeling van toepassing is."(16)
Inmiddels heeft ook de Hoge Raad beslist dat de vermindering van een vrijheidsstraf in cassatie wegens overschrijding van de redelijke termijn niet een 'veroordeling tot vrijheidsstraf' is in de zin van genoemd art. VI(17).
De beslissing tot omzetting op grond van art. 31 Wots Pro
2.6. In de verhouding tussen Nederland en het Verenigd Koninkrijk is - met inachtneming van het Unierecht, dat hierna in alinea 2.15 zal worden besproken - het Verdrag inzake de overbrenging van gevonniste personen (Vogp) van toepassing(18). Een op het grondgebied van het Verenigd Koninkrijk gevonniste persoon kan overeenkomstig de bepalingen van dit verdrag naar het grondgebied van een andere verdragspartij worden overgebracht teneinde in dat land de tegen hem uitgesproken veroordeling te ondergaan (art. 2 lid 2 Vogp Pro). Het begrip 'veroordeling' is in art. 1 Vogp Pro omschreven als: "elke straf of maatregel door een rechter opgelegd en met zich medebrengende vrijheidsbeneming gedurende een beperkte of onbeperkte periode wegens een strafbaar feit". In de Engelse en Franse tekst is sprake van: 'sentence' respectievelijk 'condamnation'.
2.7. Art. 9 lid 1 Vogp Pro maakt onderscheid tussen twee methoden. De bevoegde autoriteiten van de Staat van tenuitvoerlegging dienen:
a. de tenuitvoerlegging van de veroordeling voort te zetten: onmiddellijk dan wel op grond van een rechterlijke of administratieve beschikking zoals nader geregeld in art. 10 van Pro het verdrag, hetzij
b. de veroordeling door middel van een rechterlijke of administratieve procedure om te zetten in een beslissing van de Staat van tenuitvoerlegging, waarbij voor de sanctie in de Staat van veroordeling een sanctie in de plaats wordt gesteld zoals voorgeschreven voor hetzelfde strafbare feit naar het recht van de Staat van tenuitvoerlegging. De omzetting is geregeld in art. 11 van Pro het verdrag.
Art. 9 lid 3 Vogp Pro bepaalt dat de tenuitvoerlegging van de veroordeling wordt beheerst door het recht van de Staat van tenuitvoerlegging(19).
2.8. Het verschil tussen deze twee methoden is hierin gelegen dat bij omzetting een straf naar het recht van de Staat van tenuitvoerlegging in de plaats wordt gesteld van de straf die de buitenlandse rechter had opgelegd. De voorkeur voor het ene of het andere systeem hangt samen met de mate van vertrouwen dat de Staat van tenuitvoerlegging heeft in de rechtspleging van het land waar de veroordeling heeft plaatsgevonden(20) en, omgekeerd, met het vertrouwen van de Staat van veroordeling in de strafomzettingspraktijk van het land van tenuitvoerlegging(21). In een Explanatory Report, toelichting op art. 10 Vogp Pro, is het verschil uitgedrukt als volgt:
"As opposed to the conversion procedure under Article 11, under which the administering State substitutes a sanction for that imposed in the sentencing State, the procedure under Article 10.2 enables the administering State merely to adapt the sanction to an equivalent sanction prescribed by its own law in order to make the sentence enforceable."(22)
Voor verdere informatie zij verwezen naar de vakliteratuur(23).
2.9. Art. 11, eerste lid, Vogp bepaalt (in vertaling):
"Ingeval van omzetting van de veroordeling zijn de in de wetgeving van de Staat van tenuitvoerlegging voorziene procedures van toepassing. Bij de omzetting van de veroordeling:
a. is de bevoegde autoriteit gebonden aan de vaststelling van de feiten voor zover deze uitdrukkelijk of impliciet blijken uit het door de Staat van veroordeling uitgesproken vonnis;
b. kan de bevoegde rechter een sanctie die vrijheidsbeneming met zich medebrengt, niet in een geldstraf omzetten;
c. brengt de bevoegde autoriteit de volledige periode van de door de gevonniste persoon reeds ondergane vrijheidsbeneming in mindering; en
d. zal de bevoegde autoriteit de strafrechtelijke positie van de gevonniste persoon niet verzwaren en is niet gebonden aan een eventueel minimum waarin door de wet van de Staat van tenuitvoerlegging wordt voorzien voor het gepleegde strafbare feit of de gepleegde strafbare feiten."
2.10. Ook de Wots - die uitvoering geeft aan het Vogp, maar daarnaast ook andere zaken regelt - maakt onderscheid tussen de (voortgezette) tenuitvoerlegging van een in het buitenland opgelegde straf en anderzijds de omzetting van een door de buitenlandse rechter opgelegde straf. Voor zover een verdrag daarin uitdrukkelijk voorziet, kan op aanwijzing van de minister de (verdere) tenuitvoerlegging van een in een vreemde Staat opgelegde en tot vrijheidsbeneming strekkende sanctie plaatsvinden in Nederland. Zulk een ministeriële aanwijzing wordt slechts gegeven indien de veroordeelde instemt met zijn overbrenging naar Nederland voor de tenuitvoerlegging. Tevoren wordt het advies ingewonnen van de penitentiaire kamer van het gerechtshof te Arnhem (art. 43 Wots Pro).
2.11. Het alternatief, de omzettingsprocedure, is geregeld in art. 18 - 32 Wots. Wanneer een vreemde Staat heeft bewilligd in de tenuitvoerlegging van een in deze Staat opgelegde sanctie in Nederland, stelt de minister de door de autoriteiten van die Staat overgelegde stukken in handen van de officier van justitie. De officier van justitie vordert dat de rechtbank verlof tot tenuitvoerlegging verleent (art. 18 Wots Pro). De rechtbank behandelt de vordering overeenkomstig het bepaalde in de artikelen 19 - 30 Wots. Is de rechtbank van oordeel dat de tenuitvoerlegging toelaatbaar is, dan verleent zij verlof tot tenuitvoerlegging van de buitenlandse rechterlijke beslissing en legt zij, met inachtneming van hetgeen daaromtrent in het toepasselijke verdrag is voorgeschreven, de straf of maatregel op welke is gesteld op het overeenkomstige feit naar Nederlands recht(24). De rechtbank vermeldt de bijzondere redenen die de straf hebben bepaald of tot de maatregel hebben geleid en voorts, zoveel mogelijk, de omstandigheden waarop bij de vaststelling van de duur of de hoogte van de straf is gelet (art. 31 lid 1 Wots Pro). Bij de beslissing over de omzetting houdt de rechtbank mede rekening met het tijdstip waarop de veroordeelde in de Staat van veroordeling zeker of waarschijnlijk zou zijn vrijgekomen(25). De Hoge Raad vat zijn rechtspraak samen als volgt:
"Het onderzoek dat de rechter moet instellen als de veroordeelde het verweer voert dat door de omzetting van de straf de strafrechtelijke positie van hem dreigt te worden verzwaard als bedoeld in art. 11, eerste lid onder d, van het Verdrag inzake de overbrenging van gevonniste personen (Trb. 1983, 74) zal niet steeds kunnen resulteren in een met precisie te geven antwoord. De werkelijke duur van de detentie in het buitenland is - alhoewel gebruikelijk ingebed in een systeem van vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling dat veelal in beginsel kenbaar is - dikwijls afhankelijk van omstandigheden en beslissingen die ten tijde van de executieovername nog onbekend zijn. Dat kan ertoe leiden dat de rechter zijn oordeel noodgedwongen moet baseren op de waarschijnlijkheid van de onderscheiden strafrechtelijke positie van de veroordeelde in de staat van veroordeling dan wel de staat van tenuitvoerlegging (vgl. HR 9 november 1999, LJN ZD1570, NJ 2000, 334). Meer concreet betekent dit dat de rechter, indien een dergelijk verweer is gevoerd, ervan blijk moet geven te hebben onderzocht - zonodig onder het doen inwinnen van nadere inlichtingen bij de verzoekende staat - of een eventuele vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling waartoe in de verzoekende staat bij voortgezette tenuitvoerlegging zeker of met grote mate van waarschijnlijkheid zou zijn overgegaan, van dien aard zou zijn geweest dat de veroordeelde door de in Nederland opgelegde straf in een nadeliger positie zou zijn komen te verkeren voor wat de daadwerkelijke duur van zijn detentie betreft (vgl. HR 16 december 1997, LJN ZD0883, NJ 1998, 369)." (HR 17 februari 2009, LJN: BG6607).
2.12. In de vakliteratuur(26), in de toelichting(27) en in de rechtspraak wordt het in art. 31 Wots Pro bedoelde verlof tot tenuitvoerlegging wel aangeduid als een exequatur en de rechtbank als: de exequaturrechter. Dat is begrijpelijk: volgens dit artikel "verleent de rechtbank verlof tot tenuitvoerlegging van de buitenlandse rechterlijke beslissing". Toch dekt deze vlag de lading niet geheel, omdat de rechter bij een beslissing als bedoeld in art. 31 Wots Pro weliswaar de vaststelling van de buitenlandse rechter respecteert dat de veroordeelde een bepaald feit heeft begaan en daarvoor strafbaar is - in zoverre kan inderdaad worden gezegd dat verlof wordt gegeven om een buitenlands vonnis in Nederland ten uitvoer te leggen: betrokkene wordt niet opnieuw berecht -, maar geen verlof geeft om de door de buitenlandse rechter opgelegde vrijheidsstraf in een Nederlandse penitentiaire inrichting ten uitvoer te leggen. Dat is nu juist het verschil tussen de procedure volgens art. 10 Vogp Pro en de procedure volgens art. 11 Vogp Pro.
2.13. Bij omzetting behoeft de door de Nederlandse rechter opgelegde vrijheidsstraf niet gelijk te zijn aan de door de buitenlandse rechter opgelegde tot vrijheidsbeneming strekkende sanctie. In zowel art. 28 lid 8 als Pro art. 31 Wots Pro is het de Nederlandse rechter, die de straf oplegt welke op het overeenkomstige feit naar Nederlands recht is gesteld. Dit strookt met art. 9 Vogp Pro, waar te lezen valt dat de sanctie in de Staat van tenuitvoerlegging "in de plaats wordt gesteld" van de in het buitenland opgelegde sanctie. De Nederlandse rechter stelt autonoom de hier te lande ten uitvoer te leggen straf vast(28). De in het buitenland opgelegde straf geeft slechts de bovengrens aan tot waar de Nederlandse rechter bij de omzetting mag gaan: de strafrechtelijke positie van de veroordeelde mag door de omzetting immers niet worden verzwaard (art. 11 lid 1 Vogp Pro)(29). Ter zijde: met de omzetting van een buitenlandse vrijheidsstraf in een gevangenisstraf naar Nederlands recht behoeft de strafrechter voor de toepassing van art. 63 Sr Pro (samenloop van strafbare feiten) geen rekening te houden(30).
2.14. De regelingen in de landen van Europa omtrent vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling van gedetineerden lopen nogal uiteen(31). In de bovengenoemde beschikking van 29 april 2009 heeft de rechtbank te Rotterdam overwogen dat, zo eiser in Engeland gedetineerd zou zijn gebleven, zijn straf zou expireren op 19 december 2019 en hij op 19 december 2013 voorwaardelijk in vrijheid zou zijn gesteld.
2.15. Ten overvloede zij vermeld dat het Kaderbesluit 2008/909/JBZ met ingang van 5 december 2011 in de verhoudingen tussen de lidstaten van de Europese Unie onderling de overeenkomstige bepalingen van het Vogp vervangt(32). Het Kaderbesluit, in de onderhavige zaak niet van toepassing(33), voorziet in de mogelijkheid voor lidstaten van de E.U. om een strafvonnis, vergezeld van een certificaat als bedoeld in de bijlage bij het Kaderbesluit, ter executie toe te zenden aan een andere lidstaat. In dat geval wordt de door de buitenlandse rechter opgelegde straf rechtstreeks in die lidstaat tenuitvoergelegd en volgt niet een omzetting van de straf op de voet van art. 11 Vogp Pro. Het Kaderbesluit veronderstelt een groot onderling vertrouwen van de lidstaten van de Europese Unie in elkanders strafrechtspleging. Art. 17 van Pro het Kaderbesluit regelt het op de tenuitvoerlegging toepasselijke recht:
"1. De tenuitvoerlegging van de sanctie wordt beheerst door het recht van de tenuitvoerleggingsstaat. De autoriteiten van de tenuitvoerleggingsstaat zijn, behoudens de leden 2 en 3, bij uitsluiting bevoegd te besluiten omtrent de procedures betreffende de tenuitvoerlegging en zij bepalen alle daarop betrekking hebbende maatregelen, met inbegrip van de gronden tot vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling.
2. (...)
3. De bevoegde autoriteit van de tenuitvoerleggingsstaat licht, op verzoek, de bevoegde autoriteit van de beslissingsstaat in over de geldende bepalingen betreffende eventuele vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling. De beslissingsstaat kan de toepassing van deze bepalingen accepteren of het certificaat intrekken.
4. Een lidstaat kan bepalen dat in de beslissing tot vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling tevens rekening kan worden gehouden met de door de beslissingsstaat aangegeven bepalingen van nationaal recht op grond waarvan de gevonniste persoon op een bepaald tijdstip recht heeft op vervroegde of voorwaardelijke invrijheidstelling."
Het Kaderbesluit heeft geleid tot een wijziging van het Nederlandse beleid ingaande 1 oktober 2011(34). Ter uitvoering van dit Kaderbesluit is een voorstel van wet ingediend: de toekomstige Wet wederzijdse erkenning en tenuitvoerlegging vrijheidsbenemende en voorwaardelijke sancties(35).
3. Bespreking van het cassatiemiddel
3.1. Het middel klaagt dat het oordeel van het hof over toepasselijkheid van de (nieuwe) regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling in strijd is met het bepaalde in art. VI lid 1 van de wet van 6 december 2007, Stb. 500(36). Volgens eiser had het hof op grond van deze overgangsbepaling de (oude) regeling van de vervroegde invrijheidstelling van toepassing moeten verklaren.
3.2. De beslissing van de rechtbank te Rotterdam d.d. 29 april 2009 behelsde de omzetting van de door de Crown Court opgelegde vrijheidsstraf in een gevangenisstraf naar Nederlands recht op de voet van art. 31 Wots Pro in verbinding met art. 11 Vogp Pro. De door de rechtbank te Rotterdam opgelegde straf werd in de plaats gesteld van de door de Engelse rechter opgelegde straf. Hieruit volgt dat de straf die het Openbaar Ministerie in Nederland ten uitvoer legt niet de oorspronkelijke door de Engelse rechter opgelegde vrijheidsstraf is, maar een door de rechtbank te Rotterdam (weliswaar op basis van het Engelse vonnis) vastgestelde Nederlandse gevangenisstraf. De omstandigheid dat de rechtbank te Rotterdam overeenkomstig de tekst van art. 31 Wots Pro "verlof" heeft verleend tot de tenuitvoerlegging van de Engelse rechterlijke beslissing, doet daaraan niet af.
3.3. Het argument dat de omzettingsbeslissing van de rechtbank te Rotterdam niet een 'veroordeling' is en dat betrokkene reeds is 'veroordeeld' door de Engelse rechter op 20 december 2007, miskent dat de materiële beslissing over de duur van de gevangenisstraf is genomen door de rechtbank te Rotterdam. De rechter die het in art. 31 Wots Pro bedoelde verlof verleent, respecteert de door de buitenlandse rechter uitgesproken veroordeling (bewezenverklaring en strafbaarverklaring), maar beoordeelt zelfstandig de op te leggen straf. Bij de omzetting in een Nederlandse gevangenisstraf heeft de rechtbank te Rotterdam rekening kunnen houden met het ten tijde van haar beslissing in Nederland geldende penitentiaire recht, inclusief de invoering van de voorwaardelijke invrijheidstelling. De complicaties die kunnen voortvloeien uit de bijzondere regel welke art. 15 lid 5 Sr Pro geeft voor gevallen waarin de veroordeelde meer dan één vrijheidsstraf heeft te ondergaan (voor de berekening van de datum van voorwaardelijke invrijheidstelling worden deze als één straf aangemerkt) laat ik onbesproken, omdat zo'n samenloop van straffen zich hier niet voordoet.
3.4. Het argument dat eiser wil ontlenen aan HR 26 januari 2010, besproken in alinea 2.5 hiervoor, gaat mijns inziens niet op. In die gevallen wordt aan de hand van een algemene maatstaf(37) een korting bepaald op de door de feitenrechter vastgestelde straf, zulks ter compensatie van het nadeel dat de betrokkene heeft ondervonden door de overschrijding van de in art. 6 lid 1 EVRM Pro bedoelde 'redelijke termijn' waarbinnen de berechting behoort plaats te vinden. De Hoge Raad treedt niet in een herbeoordeling wat voor het delict een passende straf is. Bij een omzetting op de voet van art. 31 Wots Pro - die ingevolge art. 11 lid 1 Vogp Pro niet mag leiden tot een strafverzwaring - is dat anders.
3.5. In dit licht beschouwd, heeft het hof niet in strijd met het recht gehandeld door, voor de toepassing van art. VI lid 1, de beslissing van de rechtbank te Rotterdam tot omzetting van de straf gelijk te stellen met een 'veroordeling tot vrijheidsstraf'. De parlementaire geschiedenis van deze overgangsbepaling staat aan deze uitleg niet in de weg: uitgangspunt is de onmiddellijke werking van het nieuwe recht. Dit wil zeggen dat de rechter die de duur van de straf bepaalt - hier: de rechtbank te Rotterdam bij de omzetting - rekening kan houden met op het tijdstip van zijn beslissing geldende recht, vanaf 1 juli 2008 dus met de (nieuwe) regeling van de voorwaardelijke invrijheidstelling.
3.6. Het argument van eiser(38) dat de bestreden uitleg van art. VI lid 1 in strijd is met het in art. 1 lid 2 Sr Pro en, onder meer, in art. 7 lid 1 EVRM Pro neergelegde legaliteitsbeginsel, gaat m.i. niet op. Die artikelen zien immers op de fase van de berechting, in het geval dat een straf wordt opgelegd; het gaat in die bepalingen om een wijziging van de wet ten aanzien van de strafbaarstelling of ten aanzien van de wettelijke bedreiging met straf, die ingaat na de datum waarop het feit is gepleegd(39). Overigens staat het legaliteitsbeginsel niet in de weg aan een toepassing van het (nieuwe) stelsel van voorwaardelijke invrijheidstelling op een geval waarin de omzettingsbeslissing op de voet van art. 31 Wots Pro is genomen na 1 juli 2008. Er is niet gesteld dat de omzetting heeft geleid tot een strafverzwaring als bedoeld in art. 11 lid 1 Vogp Pro. In dit geding geldt de beslissing van de rechtbank te Rotterdam, waarin de duur van de straf is vastgesteld, als onherroepelijk. De slotsom is dat de rechtsklacht faalt.
3.7. Ten slotte bevat het middel de klacht dat de uitleg door het hof onbegrijpelijk is, gelet op het dictum van de beslissing van de rechtbank te Rotterdam van 29 april 2009. Volgens de klacht houdt dat dictum niet een 'oplegging' van een gevangenisstraf in, laat staan een 'veroordeling' van eiser(40).
3.8. Voor zover deze motiveringsklacht zich richt tegen de uitleg die het hof aan art. VI lid 1 heeft gegeven, treft zij om de eerder genoemde reden geen doel. Een rechtsoordeel kan niet met vrucht worden bestreden door middel van een motiveringsklacht(41). Voor zover het middel hieraan de gevolgtrekking wil verbinden dat de omstandigheden van het geval tot geen ander oordeel kunnen leiden dan dat eiser reeds vóór 1 juli 2008 tot een vrijheidsstraf was veroordeeld, zodat de (oude) regeling van de vervroegde invrijheidstelling op de tenuitvoerlegging van toepassing is(42), stuit deze klacht af op het feit dat in dit geval niet de door de Engelse rechter opgelegde vrijheidsstraf, maar de door de Nederlandse rechter daarvoor in de plaats gestelde gevangenisstraf ten uitvoer wordt gelegd.
4. Conclusie
De conclusie strekt tot verwerping van het beroep.
De Procureur-Generaal bij de
Hoge Raad der Nederlanden,
a. - g.
1 Zie art. 31 Wots Pro. De rechtbank bepaalde dat de tijd welke de veroordeelde vanaf zijn aanhouding op 2 december 2006 in voorlopige hechtenis, in overleveringshechtenis en ter executie van de hem opgelegde vrijheidsstraf in detentie in Engeland en in Nederland had doorgebracht, bij de uitvoering van de opgelegde gevangenisstraf in mindering wordt gebracht.
2 Bedoeld is de (onvoorwaardelijke) vervroegde invrijheidstelling van art. 15 Sr Pro, zoals dit artikel luidde tot 1 juli 2008.
3 In een ander geval was in die zin al beslist door Rb. Rotterdam 10 augustus 2009 (LJN: BJ5208), NJFS 2009/249.
5 Bij wet van 26 november 1986, Stb. 593, was deze regeling totstandgekomen.
6 Kort gezegd: bij plaatsing in een tbs-inrichting, na onherroepelijke veroordeling wegens een later begaan misdrijf of indien de veroordeelde zich na aanvang van de tenuitvoerlegging zeer ernstig had misdragen (art. 15a (oud) Sr).
7 Voorwaarden voor een veilige terugkeer, Rapport van de Commissie Herziening vervroegde invrijheidstelling (commissie-Vegter), Den Haag: SDU, 2002.
8 In de MvT, Kamerstukken II 2005/06, 30 513, nr. 3, blz. 3 - 5, is de voorgeschiedenis samengevat.
9 Zie voor de datum van inwerkingtreding: KB 30 mei 2008, Stb. 194.
10 Nadien heeft het artikel nog een (voor dit cassatiemiddel niet relevante) wijziging ondergaan; wet van 26 november 2009, Stb. 525.
11 Vgl. HR 23 maart 2010 (LJN: BK9252), NJ 2010/393 m.nt. P.A.M. Mevis.
12 Art. 1 lid 2 Sr Pro; art. 7 lid 1 EVRM Pro. Dat verbod heeft betrekking op een wijziging van de strafbaarstelling of de wettelijke strafbedreiging, niet op een wijziging in de regeling van de tenuitvoerlegging van een opgelegde straf. Vgl. ECRM 23 mei 1966 (X./Oostenrijk, appl.no. 1760/63), Yearbook of the European Convention on Human Rights 1966, blz. 166-178: "Whereas (...) assuming that the Court of Appeal did apply retrospectively the Conditional Sentences Act of 13th July 1960 (instead of the allegedly less stringent Act of 1949), it did not however infringe Article 7 of the Convention, since that Article is concerned with the sentencing of an accused person and not with the enforcement of a sentence already pronounced".
13 Kamerstukken II 2005/06, 30 513, nr. 3, blz. 26-27.
14 Kamerstukken I 2007/08, 30 513, E, blz. 6-7; hierover: s.t. namens eiser blz. 4.
15 P. Dijks, Nieuwe wet v.i. benadeelt nog een categorie gedetineerden. Openbaar Ministerie te weinig magistratelijk, Advocatenblad 2009, blz. 287; H.M.W. Daamen, Van VI naar VI: strafverzwaring na cassatie?, NJB 2009, blz. 1010.
16 Kamerstukken I 2009/10, 30 513, F, blz. 3-4.
17 HR 26 januari 2010 (LJN: BK3426), NJ 2010/75. In rov. 4.1 daarvan is vermeld dat de wet van 6 december 2007, Stb. 500, op 1 maart 2008 in werking is getreden. Dit moet zijn: 1 juli 2008.
18 Verdrag van 21 maart 1983, Trb. 1983, 74.
19 Onder de reikwijdte van deze bepaling vallen ook de regels over voorwaardelijke invrijheidstelling: T & C Internationaal strafrecht, inleidende opmerkingen, aant. 6 onder j (Glerum).
20 De methode onder a veronderstelt een groter vertrouwen in de rechtspleging van de Staat van veroordeling dan de methode onder b.
21 Vgl. de brief van de minister van VenJ d.d. 27 juni 2011, Kamerstukken II 2010/11, 32 500 VI nr. 113, blz. 2.
22 Explanatory Report (www.conventions.coe.int), ETS 112.
23 T & C Internationaal strafrecht, aant. 2 op art. 31 Wots Pro en aant. 2 op art. 43 Wots Pro (De Groot); Handboek Strafzaken, losbl., par. 94: Overdracht en overname van tenuitvoerlegging en erkenning van strafvonnissen (J.A.W. Lensing); M.J. Borgers e.a., Handboek Internationaal Strafrecht, 2008, blz. 329-330; Y. Buruma en P. Verrest, Introductie internationaal strafrecht, 2004, blz. 117-119.
24 Tegen een beslissing op grond van art. 31 Wots Pro staat rechtstreeks beroep in cassatie open (art. 32 Wots Pro).
25 J.A.W. Lensing, Handboek strafzaken, reeds aangehaald, nr. 94.3.
26 Zie onder meer: M.P. Bart, De exequaturprocedure; een strafrechtelijk novum?, DD 1989, blz. 318 - 322, i.h.b. blz. 320; Melai/Groenhuijsen e.a., Wetboek van Strafvordering, losbl., aant. 1 en 5 op art. 28 WOTS Pro (H.G. van der Wilt); T & C Internationaal strafrecht, aant. 1 op art. 31 Wots Pro (De Groot); H.D. Sanders, De tenuitvoerlegging van buitenlandse strafvonnissen, diss., Intersentia 2004, i.h.b. blz. 351.
27 MvT goedkeuringswet Wots, Kamerstukken II 1983/84, 18 128 (R 1238), nr. 6, blz. 8-9.
28 Vgl. HR 14 juni 2011, LJN: BP9448; HR 13 oktober 1998 (LJN: ZD1414), NJ 1999/177 m.nt. T.M. Schalken; HR 18 mei 2004 (LJN: AO6410), NJ 2004/511, rov. 3.5. De rechter kan bij de omzetting acht slaan op feiten en omstandigheden die de buitenlandse rechter niet heeft gekend, althans niet aan zijn vonnis ten grondslag heeft gelegd: HR 23 november 1993 (LJN: ZC9568), NJ 1994/280, rov. 5.3.
29 Zie over het verbod van strafverzwaring onder meer: HR 14 september 2010 (LJN: BM4453), NJ 2010/505 en HR 13 oktober 1998 (LJN: ZD1414), NJ 1999/177 m.nt. T.M. Schalken, reeds aangehaald.
30 HR 27 maart 1990, NJ 1990/799 m.nt. 't Hart. Ook met het vonnis van de buitenlandse rechter behoeft op de voet van art. 63 Sr Pro geen rekening te worden gehouden: HR 31 maart 2009 (LJN: 7765), NJ 2009/179. Voor de toepassing van art. 68 Sr Pro (ne bis in idem) wordt wel rekening gehouden met een vonnis van de buitenlandse rechter; zie ook (de conclusie voor) HR 19 mei 2006 (LJN: AV1110), NJ 2006/459 m.nt. N. Keijzer.
31 Nota n.a.v. het verslag, Kamerstukken II 2006/07, 30 513, nr. 6, blz. 18 en 24 - 26; J.F. Nijboer e.a., Vervroegde invrijheidstelling onder voorwaarden (VIOV), WODC 2001 (te raadplegen via www.wodc.nl).
32 Art. 26 Kaderbesluit Pro 2008/909/JBZ d.d. 27 november 2008 van de Raad van de Europese Unie inzake de toepassing van het beginsel van wederzijdse erkenning op strafvonnissen waarbij vrijheidsstraffen of tot vrijheidsbeneming strekkende maatregelen zijn opgelegd, met het oog op de tenuitvoerlegging ervan in de Europese Unie, PbEG 2008 L 327/27.
33 Zie de overgangsbepaling in art. 28 van Pro het Kaderbesluit.
34 Vgl. brief MvVenJ d.d. 27 juni 2011, Kamerstukken II 2010/11, 32 500 VI nr. 113, blz. 2.
35 Kamerstukken II 2010/11, 32 885, nr. 2. Zie over de implementatie van dit Kaderbesluit: J.A.W. Lensing, De positie van de rechter bij overdracht van tenuitvoerlegging en erkenning van buitenlandse strafvonnissen, in: F.W. Bleichrodt, J.A.W. Lensing en P.C. Vegter (red.), De rechter in het geding (Balkema-bundel), Deventer: Kluwer, 2011, blz. 135 - 151.
36 Cassatiedagvaarding onder 9 - 10, toegelicht onder 11 - 14.
37 Zie HR 17 juni 2008 (LJN: BD2578), NJ 2008/358 m.nt. P.A.M. Mevis.
38 S.t. namens eiser, onder 9 en 14.
39 Zie evenwel de alinea's 5.14 - 5.16 van de vordering van A-G Knigge voor HR 12 juli 2011 (LJN: BP6878), AB 2011/312 m.nt. O.J.D.M.L. Jansen.
40 Cassatiedagvaarding onder 15 - 16.
41 Asser Procesrecht/Veegens, Korthals Altes en Groen, 2005, nr. 119.
42 Cassatiedagvaarding onder 17.