Uitspraak
4 maart 2008
Strafkamer
nr. 03586/06
SM/AW
Hoge Raad der Nederlanden
Arrest
op het beroep in cassatie tegen een arrest van het Gerechtshof te 's-Hertogenbosch van 10 april 2006, nummer 20/008036-05, in de strafzaak tegen:
[verdachte], geboren te [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1959, wonende te [woonplaats].
1. De bestreden uitspraak
Het Hof heeft in hoger beroep - met vernietiging van een vonnis van de Politierechter in de Rechtbank te Maastricht van 9 februari 2005 - de verdachte vrijgesproken van het hem bij inleidende dagvaarding primair en subsidiair tenlastegelegde en hem voorts ter zake van meer subsidiair "mishandeling" veroordeeld tot een taakstraf bestaande uit een werkstraf voor de duur van 50 uren, subsidiair 25 dagen hechtenis. Voorts heeft het Hof de vordering van de benadeelde partij gedeeltelijk toegewezen en aan de verdachte een betalingsverplichting opgelegd een en ander zoals in het arrest vermeld.
2. Geding in cassatie
Het beroep is ingesteld door de verdachte. Namens deze heeft mr. J.L.E. Marchal, advocaat te Maastricht, bij schriftuur een middel van cassatie voorgesteld. De schriftuur is aan dit arrest gehecht en maakt daarvan deel uit.
De Advocaat-Generaal Machielse heeft geconcludeerd dat de Hoge Raad het bestreden arrest zal vernietigen voor zover het betreft de beslissingen over de strafbaarheid van het bewezenverklaarde, de strafbaarheid van de verdachte, de strafoplegging en de vordering van de benadeelde partij, en de zaak zal terugwijzen naar het Gerechtshof te 's-Hertogenbosch, opdat de zaak op het bestaande beroep opnieuw zal worden berecht en afgedaan.
3. Beoordeling van het middel
3.1. Het middel behelst onder meer de klacht dat het Hof het beroep op noodweerexces heeft verworpen op gronden die deze verwerping niet kunnen dragen.
3.2. Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat:
"hij op 8 oktober 2004 te Maastricht opzettelijk mishandelend een persoon, te weten [het slachtoffer], met kracht heeft geduwd en vervolgens met gebalde vuist tegen het gezicht heeft geslagen, waardoor deze letsel heeft bekomen en pijn heeft ondervonden."
3.3. Deze bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen:
a. een proces-verbaal van politie, voor zover inhoudende als verklaring van [het slachtoffer]:
"Ik doe aangifte ter zake mishandeling. Op 8 oktober 2004 werd te Maastricht bij een kraam op de vismarkt het feit gepleegd. Ik was in het gezelschap van [getuige 1]. Ik bevond mij met [getuige 1] op de vismarkt te Maastricht. Ik zag dat marktkooplui de viskramen aan het installeren waren. Ik zag dat [getuige 1] uit een krat vis oppakte. Hierop werd hij aangesproken door een marktkoopman. Deze reageerde nogal heftig. Hierop legde [getuige 1] de vis terug. De betrokken marktkoopman kwam op ons toegelopen. [Getuige 1] stond op dat moment achter mij en ik werd door die marktkoopman weggeduwd. Hierdoor kwam ik ten val. Ik stond op en zei tegen die man dat hij rustig moest doen. Ik kreeg echter niet de kans om deze zin volledig uit te spreken. Immers, ik kreeg een harde klap van die man tegen mijn kin. Hierdoor kwam ik wederom ten val. Ik viel achterover en kwam op de grond terecht. Ik stond weer op. Ik zag dat ik hevig bloedde aan/uit mijn mond. Ik voelde dat enkele tanden los in mijn mond lagen. Verder voelde ik mij tamelijk dizzy. Ik besloot om mij in het ziekenhuis te laten behandelen en ben met [getuige 1] naar het AZM te Maastricht gereden. In het ziekenhuis constateerde men dat twee voortanden van het ondergebit volledig uit de mond waren geslagen, de zijtanden van het ondergebit los en scheef stonden en dat de onderlip in het midden volledig was doorgescheurd. In het ziekenhuis werd mijn lip gehecht en daarna ben ik in eerste instantie bij een kaakchirurg geweest die mij naar de polikaakchirurgie verwees. Aldaar werd ik weer doorverwezen naar mijn eigen tandarts, die mijn gebit gerepareerd heeft. Mijn tandarts liet mij weten dat de kans van slagen zeer gering was. Hij bedoelde hiermee dat ik er vanuit moest gaan dat mijn tanden zouden worden afgestoten omdat zij er te lang waren uitgeweest."
b. een proces-verbaal van politie, voor zover inhoudende als verklaring van [getuige 1]:
"Op 8 oktober 2004 kwam ik met [het slachtoffer] aan op de vismarkt te Maastricht. Op dat moment waren de marktkooplui bezig met het opzetten van hun marktkramen. Wij stonden op dat moment bij een viskraam. In een jolige bui pakte ik uit een aldaar staande krat, die vol met vis was, vis. Toen ik de vis in mijn hand hield, hoorde ik een man schreeuwen. Ik hoorde dat die man riep dat ik van de vis moest afblijven. Ik heb daarop onmiddellijk de vis teruggelegd in de krat. Ik zag dat de man die geroepen had op ons af kwam. [Het slachtoffer] stond op dat moment voor mij, dus tussen mij en die man in. Ik zag dat die man [het slachtoffer] duwde. Tengevolge van dit duwen en het feit dat achter [het slachtoffer] een of ander obstakel op de grond lag, kwam [het slachtoffer] ten val. Ik zag dat [het slachtoffer] direct weer opsprong. Hierop zag ik dat die man met een vuist tegen het gezicht van [het slachtoffer] sloeg, waarbij hij hem raakte op de mond. Ik zag, dat [het slachtoffer] tengevolge van die vuistslag tegen de grond smakte. Ik zag [het slachtoffer] op de grond liggen en dat hij hevig uit zijn mond bloedde. Ik besloot met [het slachtoffer] naar het ziekenhuis te gaan om de verwondingen te laten behandelen. In het Academisch Ziekenhuis Maastricht werd [het slachtoffer] aan zijn verwondingen geholpen."
c. een proces-verbaal van politie, voor zover inhoudende als verklaring van de verdachte:
"Ik werk als algemeen medewerker bij een vishandel. Ik sta op de vismarkt te Maastricht. Op 8 oktober 2004 bevond ik mij bij de viskraam te Maastricht. Ik was bezig met het schoonmaken en fileren van vis. Ik zag toen dat twee mij onbekende mannen onze viskraam naderden. Ik zag dat deze mannen naar de kratten toeliepen waar de vis in lag. Ik zag dat één van deze mannen twee vissen uit een krat pakte en in zijn zak wilde stoppen. Ik riep tegen deze man dat hij deze vissen terug moest leggen. Terwijl ik dat zei liep ik in zijn richting. Toen ik bij de beide mannen kwam heb ik vervolgens met mijn beide handen met kracht tegen de borst van een van de mannen geduwd. Dit was niet de man die de vissen gepakt had. Tengevolge van mijn duwen en vanwege het feit, dat achter deze man een paaltje stond, viel de man achterover op de grond. Ik zag dat hij onmiddellijk opstond. Ik heb met een vuist, met kracht geslagen op het gezicht van die man. Ik raakte hem daarbij op zijn mond. Ik heb eenmaal geslagen. Ik zag dat de man tengevolge van mijn vuistslag zich van pijn afdraaide en een hand voor zijn gezicht hield. Ik ben naar de man toegegaan en ik zag dat zijn lip gescheurd was en ik zag heel veel bloed."
d. een schriftelijk bescheid, opgemaakt door drs. J. Poukens, mond- kaak- en gezichtschirurg en waarnemend hoofd afdeling, voor zover inhoudende als medische informatie betreffende [het slachtoffer]:
"Geneeskundige verklaring
Omschrijving van het letsel. Uitwendig waargenomen letsel:
- letsel onderlip
- uitgeslagen tanden
Het onderzoek werd op 8 oktober 2004 verricht.
Overige van belang zijnde informatie (operaties, blijvend letsel): Behandeling tandarts.
Geschatte duur van de genezing: drie tot vier weken.
Datum: 26 oktober 2004 naam en handtekening arts"
3.4. Blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep en de daaraan gehechte pleitnotities is aldaar, voor zover voor de beoordeling van het middel van belang, het volgende aangevoerd:
a. door de verdachte:
"De oudste raadsheer vraagt mij waarom ik zo heb gereageerd als ik heb gedaan toen ik zag dat één van de twee mannen twee vissen wegnam uit een krat bij de viskraam waar ik in de vroege ochtend van 8 oktober 2004 aan het werk was. Ik ben werkzaam op de markt. Op de markt doen zich zeer vaak vergelijkbare situaties voor. De twee mannen waren wezen stappen en stonden tussen 04.30 uur en 04.45 uur bij onze kraam. Eén van de twee mannen nam gewoon twee vissen weg. Als gevolg daarvan ben ik achter de mannen aangegaan. Ik heb op dat moment niet nagedacht over mijn houding en handelen op dat moment. Er onstond een woordenwisseling tussen ons. De hoofdlijnen van de confrontatie weet ik nog wel. Ik heb één van de twee mannen een duw gegeven."
en:
"Wij van de viskraam zijn altijd een van de eersten die op vrijdagochtend onze kraam opbouwen. Tijdens de kraamopbouw hebben wij altijd last van mensen die terugkomen van het uitgaan in de horeca. (...) Ik kan er eigenlijk niet tegen om op die manier te moeten werken."
b. door de raadsman:
"De verdediging is van mening dat cliënt actie mocht nemen tegen de jongens, door deze weg te duwen, nu hij de jongen nadat hij gezien had dat 1 van de 2 twee vissen heeft weggenomen, erop aansprak en de jongens daar vervolgens meteen op reageerden door provocerend te zeggen "dat durf je wel met een mes". Dit duidt erop dat de jongens kennelijk op ruzie uitwaren. Bovendien hebben de jongens zich niet verwijderd en kan uit de door hen gemaakte opmerking worden afgeleid dat zij dat ook niet van plan waren.
(...)
In ieder geval is er sprake van noodweerexces.
Cliënt heeft ook verklaard dat hij in een hevige gemoedstoestand verkeerde.
Uit de stukken blijkt dat er een rechtstreeks verband is tussen de aanranding en de gemoedsbeweging van cliënt alsmede tussen de gemoedsbeweging en vervolgens het gepleegde feit. De hevige gemoedsbeweging bestond uit woede en angst."
3.5. Het Hof heeft het door en namens de verdachte aangevoerde als volgt samengevat en verworpen:
"Strafbaarheid van de verdachte
Ten aanzien van de strafbaarheid van het feit is van de zijde van de verdachte het navolgende verweer gevoerd.
De verdediging heeft ter terechtzitting in hoger beroep - kort en zakelijk weergegeven - zich op het standpunt gesteld dat verdachte in eerste instantie zijn viskraam en zijn vis diende te verdedigen tegen een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding komende van de zijde van [het slachtoffer] en [getuige 1], van wie er één twee vissen uit een krat wegnam, door deze [slachtoffer] te duwen. Subsidiair is gesteld dat verdachte gerechtvaardigd gedwaald heeft, nu hij immers niet gezien heeft dat de aanvankelijk weggenomen vis was teruggelegd. Vervolgens diende hij zichzelf te verdedigen tegen een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding door [slachtoffer] voornoemd die met zijn borst vooruit op de verdachte afkwam tengevolge waarvan verdachte, verkerende in een hevige gemoedstoestand, [slachtoffer] met gebalde vuist tegen het gezicht heeft geslagen. Verdachte zou daarom hebben gehandeld uit noodweer dan wel noodweerexces.
Het hof verwerpt het beroep op noodweer en noodweerexces in al haar onderdelen. Het hof is, gezien het procesdossier, het verhandelde ter terechtzitting in eerste aanleg en het verhandelde in hoger beroep, van oordeel dat het verweer feitelijke grondslag mist. Blijkens de verklaringen van [het slachtoffer] en [getuige 1] heeft deze [getuige 1], nadat verdachte hen had aangesproken, de door hem weggenomen vis teruggelegd en is de verdachte eerst daarna op [slachtoffer] toegelopen, waarna hij [slachtoffer] heeft geduwd en geslagen. Het hof leidt hieruit af dat verdachte zijn viskraam en zijn vis niet hoefde te verdedigen tegen een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding. De mededeling van de raadsvrouwe van verdachte - zakelijk weergegeven - inhoudende dat de weggenomen vis niet was teruggelegd, is niet geloofwaardig. De gestelde dwaling van verdachte op dit punt is evenmin geloofwaardig, bij welk oordeel het hof heeft betrokken de verklaringen van [slachtoffer] en [getuige 1] voornoemd, gezien in samenhang met de verklaring van verdachte bij de politie, voor zover inhoudend: "Ik zag, dat een van deze mannen twee vissen uit een krat pakte en in zijn zak wilde stoppen. Ik riep tegen deze man dat hij deze vissen terug moest leggen". Verdachte moet naar het oordeel van het hof de hierop volgende beweging, bestaande uit het terugleggen van de vis, hebben gezien.
Het hof is voorts van oordeel dat het door [slachtoffer] met de borst vooruit op de verdachte toelopen, hetgeen overigens uitsluitend de verdachte verklaart, geen ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding van het lijf van verdachte is, zodat het beroep op noodweer en mitsdien ook het beroep op noodweerexces faalt."
3.6. Indien door of namens de verdachte een beroep is gedaan op noodweerexces geldt voor wat betreft het door de rechter in te stellen onderzoek het volgende. Van overschrijding van de grenzen van noodzakelijke verdediging kan slechts sprake zijn indien:
a. de verdachte de hem verweten gedraging heeft verricht in een situatie waarin, en op een tijdstip waarop, voor hem de noodzaak bestond tot verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding, maar daarbij als onmiddellijk gevolg van een hevige door die aanranding veroorzaakte gemoedsbeweging verder gaat dan geboden is, dan wel indien
b. op het tijdstip van de aan de verdachte verweten gedraging de onder a bedoelde situatie weliswaar is beëindigd en derhalve de noodzaak tot verdediging niet meer bestaat, doch niettemin deze gedraging toch het onmiddellijk gevolg is van een hevige gemoedsbeweging veroorzaakt door de daaraan voorafgaande wederrechtelijke aanranding (vgl. HR 18 mei 1993, LJN ZC9359, NJ 1993, 691).
3.7. Het Hof heeft kennelijk geoordeeld dat ten tijde van de bewezenverklaarde gedraging voor de verdachte niet meer de noodzaak bestond zich te verdedigen tegen de wederrechtelijke aanranding door [getuige 1], bestaande uit het door die [getuige 1] wegnemen van vis uit de viskraam van de verdachte, omdat die vis op dat moment weer was teruggelegd. Nu het hof aldus van een voorafgaande, reeds beëindigde noodweersituatie is uitgegaan, is de verwerping van het beroep op noodweerexces ontoereikend gemotiveerd, omdat, naar hiervoor onder 3.6 sub b is vooropgesteld, ook nog van noodweerexces sprake kan zijn als de noodweersituatie reeds is beëindigd.
3.8. Het middel is in zoverre terecht voorgesteld.
4. Slotsom
Hetgeen hiervoor is overwogen brengt mee dat de bestreden uitspraak niet in stand kan blijven, het middel voor het overige geen bespreking behoeft en als volgt moet worden beslist.
5. Beslissing
De Hoge Raad:
vernietigt de bestreden uitspraak;
wijst de zaak terug naar het Gerechtshof te 's-Hertogenbosch, opdat de zaak op het bestaande hoger beroep opnieuw wordt berecht en afgedaan.
Dit arrest is gewezen door de vice-president G.J.M. Corstens als voorzitter, en de raadsheren B.C. de Savornin Lohman en W.M.E. Thomassen, in bijzijn van de waarnemend griffier H.J.J. Verhoeven, en uitgesproken op 4 maart 2008.