ECLI:NL:PHR:2024:644

• Datum uitspraak: 14 juni 2024
• Publicatiedatum: 13 juni 2024
• Zaaknummer: 24/01646
• Instantie: Parket bij de Hoge Raad
• Type: Conclusie
• Rechtsgebied: Civiel recht
• Uitkomst: Overig
• Vindplaatsen: Rechtspraak.nl

AI samenvatting door Lexboost • Automatisch gegenereerd

Toelaatbaarheid van meervoudige behandeling van kantonzaken door kantonrechters

Deze cassatie in het belang der wet behandelt de vraag of een enkelvoudig rechtsprekende kantonrechter in civiele procedures een kantonzaak naar een meervoudige kamer van kantonrechters kan verwijzen, en op welke wettelijke grondslag dit kan plaatsvinden.

De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad concludeert dat art. 15 lid 2 Rv een grondslag biedt voor een dergelijke verwijzing indien de kantonrechter oordeelt dat de zaak ongeschikt is voor behandeling door één rechter. Dit betekent dat meervoudige kantonrechtspraak mogelijk is, mits het karakter van de kantonprocedure behouden blijft. Daarnaast kan art. 96 Rv als grondslag dienen, maar dan is instemming van partijen vereist.

De conclusie wordt onderbouwd met een uitvoerige analyse van de geschiedenis van de kantonrechtspraak, parlementaire behandeling van wetsvoorstellen, argumenten voor en tegen meervoudige rechtspraak, en een inventarisatie van praktijkgevallen. Tevens wordt ingegaan op de vraag of meervoudig gewezen kantonvonnissen nietig zijn, waarbij wordt vastgesteld dat nietigheid niet van rechtswege bestaat en slechts kan worden ingeroepen via een rechtsmiddel.

De Hoge Raad vernietigt het vonnis van de kantonrechter te Den Haag van 23 november 2016 in het belang der wet en stelt dat de vernietiging geen nadeel mag toebrengen aan de rechten van betrokkenen. Hiermee wordt duidelijkheid verschaft over de mogelijkheid en rechtsgeldigheid van meervoudige kantonrechtspraak.

Uitkomst: De Hoge Raad bevestigt dat een enkelvoudig rechtsprekende kantonrechter een zaak naar een meervoudige kamer kan verwijzen op grond van art. 15 lid 2 Rv en dat meervoudig gewezen kantonvonnissen niet van rechtswege nietig zijn.

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 24/01646

Zitting 14 juni 2024

VORDERING TOT CASSATIE

IN HET BELANG DER WET

E.M. Wesseling-van Gent

In de zaak

[eiseres]

tegen

De Staat der Nederlanden (Ministerie van Veiligheid en Justitie).

1. Inleiding

1.1

Deze zaak betreft een vordering tot cassatie in het belang der wet. De kernvraag die daarin aan de orde wordt gesteld is of de enkelvoudig rechtsprekende kantonrechter in civiele procedures een kantonzaak naar een meervoudige kamer van kantonrechters kan verwijzen, en zo ja, op welke grondslag.

1.2

De voorzitter van de Expertgroep Burgerlijk Procesrecht van LOVCK en LOVC-Hoven ^[1] (hierna: de Expertgroep) heeft zich op 29 januari 2024 tot de Procureur-Generaal bij de Hoge Raad gewend met het verzoek om een vordering tot cassatie in het belang der wet in te stellen aangaande, samengevat, de (on)mogelijkheid van meervoudige kantonrechtspraak.

1.3

In het verzoek van de Expertgroep wordt vermeld dat in de praktijk zeer regelmatig behoefte bestaat aan meervoudige behandeling en beslissing van zaken die tot de bevoegdheid van de kantonrechter behoren en dat genoemde Expertgroep bij de verschillende gerechten een uitvraag heeft gedaan naar het al dan niet voorkomen van meervoudige behandeling en beslissing van kantonzaken door drie kantonrechters. Daaruit blijkt dat de gerechten deze kwestie verschillend benaderen en dat er onduidelijkheid is over wat wel en niet mogelijk is.

1.4

Bij de beantwoording van de onder 1.1 genoemde kernvraag spelen de volgende wettelijke voorschriften een rol.
Art. 47 RO bepaalt dat het bestuur voor het behandelen en beslissen van kantonzaken enkelvoudige kamers vormt en de bezetting daarvan bepaalt.
Verder bevat het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) in art. 15 lid 2 het voorschrift dat, indien de zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één rechter, zij deze verwijst naar een meervoudige kamer, bestaande uit drie leden, en dat de enkelvoudige kamer ook in andere gevallen een zaak naar een meervoudige kamer kan verwijzen.
In art. 96 Rv is de mogelijkheid opgenomen dat partijen zich samen tot de kantonrechter van hun keuze wenden en zijn beslissing inroepen, in welk geval het geding wordt gevoerd op de wijze zoals door de kantonrechter wordt bepaald.
Tot slot kan de kantonrechter op de voet van art. 98 Rv in bepaalde gevallen (bedoeld in art. 94 lid 2 t/m 4 en art. 97 lid 1 Rv) de zaak (met toepassing van art. 15 lid 2 Rv) verwijzen naar een meervoudige kamer voor andere zaken dan kantonzaken.

1.5

Ik beantwoord de kernvraag bevestigend. M.i. biedt (uitleg van) art. 15 lid 2 Rv een grondslag voor verwijzing naar een meervoudige kamer van kantonrechters indien de kantonrechter als enkelvoudige kamer van oordeel is dat de zaak ongeschikt is voor behandeling en beslissing door een enkelvoudige kamer.

2. Aanleiding vordering

2.1

De vordering tot cassatie in het belang der wet richt zich tegen het enkelvoudig gewezen vonnis van de kantonrechter te Den Haag van 23 november 2016. ^[2] Daarin is, voor zover thans van belang, het volgende overwogen:

“4.1 Naar het oordeel van de kantonrechter leent deze zaak zich voor meervoudige behandeling, [eiseres] stelt de consequentie aan de orde van overschrijding van de in artikel 7, lid 2, EPGV neergelegde beslistermijn in de geharmoniseerde zogenoemde “Europese procedure voor geringe

vorderingen”, die bedoeld is als een laagdrempelige, door velen te volgen rechtsgang voor grensoverschrijdende geschillen in de Europese Unie (hierna: EU) met een beperkte financiële waarde. [eiseres] heeft onweersproken en met voorbeelden onderbouwd naar voren gebracht dat

de overschrijding van de beslistermijn in haar zaak niet op zichzelf staat. Daarmee is de te nemen

beslissing in deze zaak mogelijk relevant voor andere, soortgelijke zaken. (…)

4.2

De wet kent niet de mogelijkheid van meervoudige kantonrechtspraak. Wel kan een zaak op de voet van artikel 98 Rv naar een meervoudige kamer voor andere zaken dan kantonzaken worden verwezen. Deze zaak (…) valt echter buiten de reikwijdte van deze bepaling, (…).

4.3

Het voorgaande heeft de kantonrechter ertoe gebracht de zaak tezamen met twee andere kantonrechters (…) te behandelen tijdens de comparitie van partijen. De overwegingen en de beslissingen in dit vonnis zijn de vrucht van de beraadslagingen met deze twee andere kantonrechters.” ^[3]

2.2

Genoemd vonnis is onherroepelijk geworden. ^[4]

3. Plan van behandeling

3.1

Bij de behandeling van de onder 1.1 geformuleerde kernvraag ga ik achtereenvolgens in op de volgende onderwerpen:

- par. 4: kantonrechtspraak: van oudsher enkelvoudig; eigen aard;

- par. 5: meervoudige kantonrechtspraak in het wetsvoorstel Evaluatie modernisering rechterlijke organisatie;

- par. 6: argumenten voor meervoudige en enkelvoudige rechtspraak in literatuur;

- par. 7: meervoudige rechtspraak in kantonzaken in literatuur en praktijk;

- par. 8: art. 96 Rv: prorogatie; grondslag voor verwijzing naar meervoudige kantonkamer?

- par. 9: verwijzing naar een meervoudige kamer zoals bedoeld in art. 98 Rv;

- par. 10: verwijzing naar een meervoudige kamer op de voet van art. 15 Rv;

- par. 11: art. 15 lid 2 Rv als grondslag voor verwijzing naar een meervoudige kamer (van kantonrechters)?;

- par. 12: slotsom;

- par. 13: nietigheid van in strijd met art. 5 lid 2 RO gewezen uitspraken.

In par. 14 worden het cassatiemiddel en de vordering geformuleerd.

3.2

In haar verzoek heeft de Expertgroep, samengevat, gevraagd of een uitspraak van drie kantonrechters nietig is en of art. 96 Rv dan wel art. 98 Rv grondslag biedt voor het behandelen en beslissen van kantonzaken door drie kantonrechters. Deze vragen neem ik mee in de behandeling.

4.
Kantonrechtspraak: van oudsher enkelvoudig ^[5] ; eigen aard

4.1

De inrichting van de rechterlijke macht is voor het eerst geregeld in de ‘Wet op den 18den April 1827, op de zamenstelling der Regterlijke magt en het beleid der Justitie’ (later aangeduid als de Wet op de rechterlijke organisatie en het beleid der justitie). ^[6] Deze wet is op 1 oktober 1838 in werking getreden. ^[7]

4.2

Art. 1 van deze wet bepaalde, verkort weergegeven, dat de rechterlijke macht wordt uitgeoefend door:
1. de kantongerechten;
2. de arrondissementsrechtbanken;
3. de provinciale gerechtshoven en “de kriminele Regtbank te
Amsterdam gevestigd” en
4. “den Hoogen Raad”.

4.3

De Tweede Afdeling van de wet was gewijd aan de kantongerechten (art. 29 t/m 48). Met betrekking tot de inrichting was, voor zover thans van belang, het volgende bepaald:

“Art. 30.

Er zullen voor elk kanton-geregt zijn een Regter, vier of ten hoogste acht Assessoren, volgens de bepalingen daaromtrent door den Koning te maken voor ieder kanton, en een Griffier.

(…)

Art. 35
De kanton-regters en assessoren moeten, onverminderd de vereischten bij de grondwet voorgeschreven , den vollen ouderdom van 25 jaren bereikt hebben.

Zij worden uit de kundigste, bekwaamste, gegoedste en meest geachte ingezetenen, doch bij voorkeur uit meesters of licentiaten in de regten gekozen. (…)”

4.4

Over de wijze waarop recht werd gesproken, hield art. 33 van de wet, voor zover thans van belang, het voorschrift in dat de kantonrechter “behoudens hetgeen hierna in art. 44, 46 en 47 is bepaald, de hem aanvertrouwde werkzaamheden
alleen [zal] uitoefenen”.

4.5

In de “Memorie van Antwoorden der Regering” is over het stelsel van de kantongerechten, kort en krachtig, het volgende vermeld ^[8] :

“(…)

De regtsmagt van de kanton-geregten betreft
burgerlijke gedingen en
overtredingen .

Zij is in het burgerlijke òf noodwendig, òf vrijwillig.

Zij wordt in het burgerlijke uitgeoefend, hetzij door den kanton-regter alleen, hetzij door dezen met toevoeging van assessoren.
In strafzaken kan de kanton-regter in geen geval
alleen regt spreken.
Deze zijn de algemeene beginselen waarop de zamenstelling der kanton-geregten gebouwd is.”

4.6

De kantongerechten kenden als enige gerechten enkelvoudige rechtspraak. Alleen-rechtspraak was uitzondering, evenals in de Franse en oud-vaderlandse rechterlijke organisatie. ^[9] De ‘gewone’ civiele rechter was de rechtbank. De kantonrechter was een ‘bijzondere’ rechter voor een bepaalde categorie van zaken. “De kantongeregten zijn”, aldus De Pinto, “zoogenaamde regtbanken van kleine zaken”. ^[10]

4.7

De financiële bevoegdheidsgrens van de kantonrechter, die vanaf 1838 gedurende ruim honderd jaar op ƒ 200,-- was gesteld, is in 1942 tot ƒ 500,-- opgetrokken, en vervolgens in 1970 tot ƒ 1500,--. ^[11] Sindsdien is deze grens nog vijf keer opgehoogd tot het huidige niveau van € 25.000,--. Aanleiding voor deze verschillende verhogingen waren: geldontwaarding, economische omstandigheden, om rechtbanken te ontlasten dan wel om meer zaken enkelvoudig te laten afdoen en om rechtzoekenden gemakkelijker in staat te stellen zonder advocaat te procederen. ^[12]

Eigen aard

4.8

Vanaf de instelling van het kantongerecht en de kantonrechtspraak is gewezen op de eigen aard van deze vorm van rechtspleging. Zo was volgens Van Boneval Faure het instellen van kantongerechten met enkelvoudige rechtspraak destijds ingegeven door de opvatting dat de veronderstelde en gewenste verhouding van de kantonrechter tot justitiabelen en zijn alleenrechtspraak een minder omslachtige, en daardoor snellere en goedkopere behandeling van geschillen over geringe bedragen mogelijk zou maken. ^[13] Door de tijd heen zijn deze kwalificaties herhaald. Een voorbeeld daarvan is te vinden in de Contourennota modernisering rechterlijke organisatie. ^[14] In deze beleidsnota uit 1998 zijn de contouren van de rechterlijke organisatie geschetst die de Minister en de Staatssecretaris van Justitie destijds voor ogen stonden voor de rechtspraak in de 21e eeuw, waaronder de bestuurlijke onderbrenging van de kantongerechten bij de rechtbanken als aparte sector. Kantonrechtspraak wordt getypeerd als laagdrempelig en toegankelijk met als pluspunten de eenvoudige, strakke en snelle procedure. ^[15]

4.9

In een advies van de NVvR uit 2008 ^[16] wordt als “de succesfactor van de kantonrechtspraak” genoemd:

“het feit dat alleen ervaren rechters als kantonrechter werkzaam zijn. Deze rechters hebben een praktijkgerichte instelling en kunnen op een (juridisch) adequate manier snel knopen doorhakken. Daarbij komt dat kantonrechters van oudsher individualisten zijn die hun eigen werkwijzen en inzichten konden handhaven omdat ze slechts beperkt werden uitgedaagd of zich lieten uitdagen om tot collectieve afspraken te komen. Die kantoncultuur heeft zich kunnen ontwikkelen in de betrekkelijke luwte van de kantongerechten, d.w.z. in organisaties van uitsluitend ervaren rechters, die geen opleiding hoefden te verzorgen en niet hoefden samen te werken in de vorm van meervoudige zaaksbehandeling. De kantonwerkwijze onderscheidt zich verder doordat zaken in een vroeg stadium aan een ervaren rechter worden toebedeeld en aldus aan ‘zijn’ werklast worden toegevoegd. Dit vormt een prikkel om de eigen kast leeg te maken, waardoor de kans op achterstanden aanmerkelijk wordt verkleind. (…)”

4.1

Van der Kraats concludeert in haar proefschrift uit 2017 dat de verschillen tussen het proces en het gebruik van het procesrecht door enerzijds de kantonrechter en anderzijds de civiele rechter (inmiddels) zeer beperkt zijn, zodanig dat een onderscheid tussen beiden geen grond meer heeft. Daarnaast lijkt volgens haar het feit dat de kantonrechter meer ervaring heeft en diens zaken een korte doorlooptijd hebben, eerder samen te hangen met organisatorische keuzes dan met verschillen tussen het type rechter. ^[17]

4.11

Vergelijking van de verschillende regels uit het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en de procesreglementen voor rolzaken kanton ^[18] en civiele dagvaardingszaken bij de rechtbanken ^[19] , laat zien dat de procedure bij de kantonrechter nog op een aantal punten verschilt van de (gewone) civiele rechtbankprocedure. In de eerste plaats kunnen partijen in zaken voor de kantonrechter in persoon procederen (art. 79 lid 1 Rv), terwijl in alle overige zaken verplichte procesvertegenwoordiging geldt (art. 79 lid 2 Rv). Voorts kunnen conclusies en akten in de procedure bij de kantonrechter mondeling ter terechtzitting worden genomen (art. 82 lid 2 Rv). In het procesreglement voor rolzaken kanton is in dit verband opgenomen dat het in de kantonprocedure past dat de mogelijkheid om mondeling te concluderen ruimhartig wordt aangeboden. ^[20] Verder bedraagt de termijn voor het verrichten van een proceshandeling en het wijzen van vonnis in kantonzaken vier weken ^[21] , tegenover zes weken voor het indienen van een conclusie (in de hoofdzaak) en het wijzen van een vonnis op tegenspraak in civiele dagvaardingszaken. ^[22] Tot slot wordt in de procedure bij de kantonrechter van de verschenen gedaagde geen griffierecht geheven (art. 4 lid 1 onder b Wet griffierechten burgerlijke zaken). ^[23]

5.
Meervoudige kantonrechtspraak in het wetsvoorstel Evaluatie modernisering rechterlijke organisatie

5.1

Meervoudige kantonrechtspraak werd mogelijk gemaakt in het op 18 juli 2009 aan de Tweede Kamer aangeboden wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie. ^[24] In het wetsvoorstel werd art. 47 RO gewijzigd en werd in lid 1 bepaald, samengevat, dat de rechtbankbesturen voor het behandelen en beslissen van kantonzaken enkelvoudige en meervoudige kamers vormen. Daarnaast werd de beperkte verwijzingsmogelijkheid in art. 98 Rv vervangen door de algemene verwijzingsregel van art. 15 Rv.

5.2

Deze voorgestelde wetswijzigingen werden als volgt toegelicht ^[25] :

“(…) Het nieuw voorgestelde artikel 47 Wet RO voorziet uitdrukkelijk in de mogelijkheid dat kantonzaken meervoudig worden behandeld. De beperkte verwijzingsmogelijkheid in artikel 98 Rv. wordt geschrapt. In plaats daarvan komt de algemene regel van artikel 15, eerste lid, Rv. te gelden. Deze houdt in dat zaken bij de rechtbank in beginsel enkelvoudig worden behandeld en beslist, maar dat verwijzing naar een meervoudige kamer kan plaatsvinden als de zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één rechter. Van deze mogelijkheid kan bijvoorbeeld gebruik worden gemaakt als de zaak bij nader inzien te ingewikkeld is voor een enkelvoudige behandeling. De zaak zelf verandert door verwijzing niet van karakter. Het blijft een kantonzaak, waarop dus de regels van de kantonprocedure (geen verplichte rechtsbijstand en mogelijkheid van mondelinge uiteenzetting standpunten ter zitting) van toepassing zijn.

Ook de rechters die zitting hebben in een meervoudige kamer voor kantonzaken, dragen de benaming (plaatsvervangend) kantonrechter (zie voorgesteld artikel 47, tweede lid, Wet RO).”

5.3

Met deze voorstellen werd, aldus de minister ^[26] , uitvoering gegeven aan een aanbeveling van de commissie-Hofhuis ^[27] om over de gehele linie een verwijzing door de kantonrechter (als alleensprekende rechter) naar een meervoudige kamer van kantonrechters mogelijk te maken. Deze aanbeveling luidde als volgt:

“Aanbeveling 3: Meervoudige (kanton)rechtspraak
De Adviescommissie beveelt voorts aan om over de hele linie – en dus niet alleen in de in artikel 98 Rv genoemde gevallen – een verwijzing door de kantonrechter (als alleensprekende rechter) naar een meervoudige kamer van kantonrechters mogelijk te maken. Dit vraagt om schrapping van de wettelijke bepaling die erop neerkomt dat kantonzaken behalve in enkele specifieke gevallen enkelvoudig worden afgedaan.”

5.4

In het overleg met de vaste commissie voor Justitie van de Tweede Kamer heeft de minister verband gelegd tussen meervoudige kantonrechtspraak en de eveneens in het wetsvoorstel opgenomen verhoging van de competentiegrens van de kantonrechter naar € 25.000,--. Deze verhoging wordt, aldus de minister:

“ingebed in een aantal flankerende maatregelen die voor een deel overeenkomen met het advies van de commissie-Hofhuis. Ik noem in dit verband de invoering van de mogelijkheid van meervoudige kantonrechtspraak als er behoefte is aan een verwijzing van de zaak naar een meervoudige kamer.” ^[28]

5.5

De Tweede Kamer heeft het wetsvoorstel op 20 mei 2010 aangenomen. ^[29]

5.6

De in het wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie opgenomen afschaffing van de sector kanton bleek in de Eerste Kamer een groot struikelblok. In het voorlopig verslag ^[30] en tijdens de plenaire behandeling van het wetsvoorstel door de Eerste Kamer ^[31] werden zorgen geuit en kritische vragen gesteld door vier van de vijf woordvoerders over het afschaffen van de sector kanton en het opgaan daarvan in de rechtbank. Daarbij werd meermaals gewezen op het laagdrempelige karakter van kantonrechtspraak en de werkwijze van kantonrechters, die, aldus de woordvoerders, tot tevredenheid werkt en tot het afdoen van veel zaken leidt.

5.7

Over de mogelijkheid van meervoudige kantonrechtspraak is tijdens de plenaire behandeling alleen door de VVD-fractie een (zijdelingse) opmerking gemaakt. De minister werd, samengevat, gevraagd naar het mogelijke verband tussen de Agenda van de rechtspraak 2011-2014 en het afschaffen van de aparte sector kanton en “de introductie in het voorliggende wetsvoorstel van het aan kantonrechtspraak wezensvreemde en naar de mening van de leden van de VVD-fractie onwenselijke fenomeen van de meervoudige kantonkamer”. ^[32]

5.8

Vervolgens heeft de minister de Eerste Kamer tijdens de plenaire behandeling toegezegd dat diverse onderdelen van de Evaluatiewet, indien deze door de Eerste Kamer wordt aangenomen, niet eerder in werking zullen treden dan nadat de wetgeving inzake de herziening van de gerechtelijke kaart in het Staatsblad zal zijn geplaatst. Tot die onderdelen behoorden het nieuw voorgestelde art. 47 RO (zie hiervoor onder 5.1) en het schrappen van art. 98 Rv. Daarbij heeft de minister vermeld dat “de desbetreffende bepalingen uitdrukkelijk opnieuw op hun merites worden bezien bij gelegenheid van het wetsvoorstel tot herziening van de gerechtelijke kaart, hetgeen betekent dat inwerkingtreding bij gelegenheid van de invoering van de gerechtelijke kaart geen automatisme is”. ^[33]

5.9

Daarna heeft de Eerste Kamer het wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie op 17 mei 2011 met algemene stemmen aangenomen. ^[34]

5.1

De Evaluatiewet is nog diezelfde maand in het Staatsblad geplaatst ^[35] en per 1 juli 2011 gedeeltelijk in werking getreden. ^[36] Conform de toezegging van de minister zijn, voor zover thans van belang, het nieuw voorgestelde art. 47 RO en het schrappen van art. 98 Rv van inwerkingtreding uitgezonderd.

5.11

In het op 9 september 2011 aangeboden wetsvoorstel Wet herziening gerechtelijke kaart ^[37] werd het verplichte sectormodel afgeschaft. Art. 47 RO heeft in dit wetsvoorstel zijn huidige tekst gekregen (artikel II onder O):

“1. Het bestuur vormt voor het behandelen en beslissen van kantonzaken enkelvoudige kamers en bepaalt de bezetting daarvan.

2. Degene die zitting heeft in de enkelvoudige kamer draagt de titel van kantonrechter dan wel kantonrechter-plaatsvervanger.”

5.12

De minister refereerde in de memorie van toelichting aan de door het vorige kabinet ingediende Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie, waarin de verplichting om bij de rechtbanken een afzonderlijke sector kanton te hebben, werd opgeheven, en vervolgt dan met de opmerking dat er naar het oordeel van de regering goede redenen zijn om bij de herziening van de gerechtelijke kaart alsnog uitvoering te geven aan de voorstellen die op dit punt reeds in het wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie waren neergelegd. Volgens de minister zal de bredere toepassing van de kantonrechtspraak meer gewicht geven aan de werkwijze en de cultuur van de kantonrechter en blijft de herkenbaarheid van de kantonrechtspraak ook gewaarborgd door het ongewijzigd blijven van de eigen processuele regels en door het voorschrift dat voor de behandeling en beslissing van kantonzaken specifieke kamers worden gevormd, alsmede het voorschrift dat dit enkelvoudige kamers zijn. ^[38]

5.13

De in het wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie opgenomen bepaling om meervoudige kantonrechtspraak mogelijk te maken werd evenwel niet ook overgenomen. De memorie van toelichting bevat daarover het volgende ^[39] :

“In de Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie was nog voorzien in de mogelijkheid dat in uitzonderingsgevallen kantonrechtspraak ook in meervoudige kamers zou kunnen geschieden. Mede gelet op het voornemen in het regeerakkoord om in de civiele rechtspraak de meervoudige rechtspraak te beperken en enkelvoudig hoger beroep in kantonzaken in te voeren, acht ik het echter aangewezen om de huidige regel te handhaven dat kantonzaken in eerste aanleg enkelvoudig worden behandeld. Handhaving van deze regel geeft bovendien extra reliëf aan het eigen karakter van de kantonrechtspraak.”

5.14

De koerswijziging houdt volgens de minister dus verband met het in 2010 gesloten regeerakkoord. Daarin is toegelicht dat het kabinet de overheidsfinanciën weer gezond wil maken ^[40] en dat op tal van terreinen moet worden bezuinigd. ^[41] In de toelichting op de ombuigingen wordt als maatregel vermeld dat “in de civiele rechtspraak de meervoudige rechtspraak wordt beperkt”. ^[42] Het CPB noemt in de ten behoeve van de informateur opgestelde “Analyse economische effecten financieel kader” van 27 september 2010 als bezuiniging bij “Veiligheid” o.m. “de vermindering van de mogelijkheid tot hoger beroep (A.5a)” en “de invoering van enkelvoudige behandeling in civiele kantonzaken (A.5b)”. ^[43]

5.15

Uit het voorgaande blijkt dat het niet invoeren van meervoudige kantonrechtspraak met name een budgettaire achtergrond had, en niet een principiële keuze is geweest.

5.16

Noch in de Tweede Kamer noch in de Eerste Kamer is gereageerd op de mededeling van de minister in de memorie van toelichting bij de Wet herziening gerechtelijke kaart dat hij het aangewezen acht om, anders dan in het wetsvoorstel Evaluatie modernisering rechterlijke macht, de regel te handhaven dat kantonzaken in eerste aanleg enkelvoudig worden behandeld.

6. Argumenten voor meervoudige en enkelvoudige rechtspraak in literatuurArgumenten voor meervoudige rechtspraak

6.1

In 1978 verscheen het Tussentijds rapport van de Staatscommissie Herziening Rechterlijke Organisatie. Daarin adviseerde de staatscommissie, na een analyse van de bevoegdheden van de kantonrechter en de rechtbank, dat de tijd rijp was om na te gaan of enigerlei organisatorisch verband tussen rechtbank en kantongerecht tot stand kon worden gebracht, bijvoorbeeld in de vorm van integratie van die beide, dan wel een herverkaveling van taken. ^[44] In het voetspoor van deze gedachte, alsmede naar aanleiding van latere voorstellen om enkelvoudig hoger beroep te introduceren, zijn in de literatuur de argumenten voor meervoudige en enkelvoudige rechtspraak door verschillende schrijvers geïnventariseerd en op een aantal onderdelen ook onderbouwd met wetenschappelijk onderzoek. ^[45]

6.2

Samengevat zijn die argumenten, voor zover thans van belang, de volgende.

6.3

Een meervoudige kamer biedt een grotere kans op een kwalitatief goede uitspraak, omdat eenzijdigheid, het over het hoofd zien van een aspect en het maken van (technische) fouten kunnen worden voorkomen. Uit onderzoek blijkt dat in omstandigheden waarin veel feitelijke informatie voorhanden is en deze feiten vervolgens in samenhang moeten worden geïnterpreteerd, een groep betere prestaties kan leveren dan een individu. Dat geldt ook als er meer informatie moet worden vergaard om tot een goede beslissing te komen. ^[46]

6.4

Ook maakt een meervoudige kamer het mogelijk dat verschillende attitudes, goede eigenschappen en ervaringen van de leden kunnen worden ingezet. Daarnaast kunnen menselijke zwakheden, hartstochten of geprononceerde opvattingen minder een stempel op een beslissing drukken, waardoor een meervoudige kamer tot een grotere waarborg voor onpartijdigheid en onzijdigheid kan leiden en het eigen oordeel wordt gerelativeerd. Dit is ook van belang, omdat het waardenpatroon van de rechter bij het toenemen van vage rechtsnormen een belangrijke rol kan spelen bij de beoordeling van een zaak. De collegiale beraadslaging in een meervoudige kamer kan zo resulteren in een betere beslissing.

6.5

De wetenschap dat het concept van de uitspraak wordt gecontroleerd, maakt dat de concipiënt de beslissing beter motiveert, omdat hij deze tegenover zijn collega's moet kunnen verantwoorden.

6.6

Sommige zaken zijn gewoon te zwaar voor een enkelvoudige rechter, vanwege de complexiteit maar ook vanwege de emotionele impact.

6.7

Meervoudig gewezen uitspraken hebben een grotere overtuigingskracht (gezag) en kunnen ook tot meer acceptatie van de rechtzoekende en van de hogere rechter leiden. Behandeling en beslissing van een complexe zaak door één rechter kan ertoe leiden dat eerder hoger beroep wordt ingesteld.

6.8

Tot slot maakt collegiale rechtspraak (in complexe zaken) een soepele arbeidsverdeling en werkwijze mogelijk en vervult deze vorm van rechtspraak een opleidingsfunctie.

Argumenten voor unusrechtspraak

6.9

De voordelen van enkelvoudige rechtspraak liggen vooral bij eenvoudige zaken met een beperkt belang. De behandeling kan sneller geschieden, leidt tot een doelmatiger inzet en werkwijze van rechters en kan kostenbesparend werken. Ook is meer mankracht voorhanden in verhouding tot het aantal gevallen dat moet worden verwerkt.

6.1

Andere argumenten voor enkelvoudige rechtspraak zijn dat de persoonlijke verantwoordelijkheid van de rechter voor de zaak er juist toe kan leiden dat de zaak grondiger wordt bestudeerd en dat de rechter een actieve houding aanneemt tijdens de behandeling in aanwezigheid van de rechtzoekende.
Vanuit een opleidingsfunctie biedt enkelvoudige rechtspraak meer mogelijkheden tot specialisatie en om de individuele capaciteiten van een rechter vast te stellen.

7. Meervoudige rechtspraak in kantonzaken in literatuur en praktijk

Literatuur

7.1

Een aantal commissies en schrijvers heeft zich uitgelaten over de mogelijkheid van verwijzing naar een meervoudige kamer (van kantonrechters).

7.2

De hiervoor onder 5.3 genoemde commissie-Hofhuis heeft in 2007 geadviseerd om over de hele linie een verwijzing door de kantonrechter (als alleensprekende rechter) naar een meervoudige kamer van kantonrechters mogelijk te maken. In de managementsamenvatting van het rapport staat vermeld dat de commissie hierbij denkt aan “een klein aantal zeer complexe of principiële gevallen zaken”. ^[47]

7.3

Een jaar eerder in 2006 heeft de werkgroep Bestuurlijke Onderbrenging Kantongerechten in een rapport gepleit voor gedifferentieerde zaakstromen in de kantonsector, met ruimte voor een zaakstroom die meervoudige afdoening verdient, te weten in zaken van groot maatschappelijk belang. De werkgroep stelde tevens voor dat de wetgever daartoe een mogelijkheid creëert. ^[48]

7.4

Volgens De Bock is niet duidelijk waarom principiële bezwaren zouden bestaan tegen het doen van meervoudige uitspraak door kantonrechters in die hoedanigheid. ^[49] Hammerstein heeft zich uitgesproken voor een algemene verwijzingsmogelijkheid naar een meervoudige kamer. ^[50] Ook ik heb mij in 1984 voorstander betoont van de mogelijkheid van verwijzing door een alleensprekende rechter naar de meervoudige kamer in het algemeen en heb daaraan toegevoegd het gewenst te vinden dat sommige zaken waarin nu de kantonrechter bevoegd is dan eveneens meervoudig kunnen worden behandeld, zoals zaken die dermate ingewikkeld zijn of zo’n groot (financieel) belang hebben dat collegiale behandeling meer op zijn plaats is. ^[51]

Meervoudige kantonrechtspraak toegepast in de praktijk

7.5

De Expertgroep heeft in haar verzoek een groot aantal uitspraken van kantonrechters genoemd, waarin een kantonzaak door drie kantonrechters is behandeld en beslist. Een deel daarvan betreft zaken die op de voet van art. 96 Rv zijn behandeld. Die zaken komen in de volgende paragraaf aan de orde.

7.6

Uit een inventarisatie op rechtspraak.nl blijkt dat de opsomming van de Expertgroep nog kan worden aangevuld. In totaal kom ik tot 22 vonnissen vanaf 2012 t/m 2024, waarin een kantonzaak door drie kantonrechters is behandeld en beslist. De vonnissen zijn van de rechtbanken Midden-Nederland, Zeeland-West-Brabant, Amsterdam, Den Haag, Noord-Holland en Rotterdam.

7.7

In geen van die vonnissen wordt een grondslag genoemd voor de toegepaste verwijzing naar een meervoudige kamer van kantonrechters. Ook wordt de verwijzing niet gemotiveerd.
De reden waarom verwezen wordt, kan echter wel worden afgeleid uit de aard van de zaak, zoals een aanzienlijk financieel belang, de complexiteit van de zaak, het zaaksoverschrijdende belang of een combinatie van die factoren.

7.8

Genoemde vonnissen betreffen de categorieën pensioenzaken, arbeidszaken, huurkoop, onderbewindstelling en varia.

A. De categorie pensioenzaken valt uiteen in geschillen over:

- werkingssfeer bedrijfstakpensioenfonds ^[52] ;

- pensioentoezegging ^[53] ;

- vervangende toestemming vaststellen nieuwe pensioenuitvoerder ^[54] ;

- indexatie; vordering van o.a. negen pensioengerechtigden tegen ING en het Pensioenfonds PFI om het pensioen te indexeren ^[55] ;

- vordering in conventie van ABP van ca. € 326.000,-- en in reconventie een vordering tot schadevergoeding. ^[56]

B. De categorie arbeidszaken bevat:

- geschillen over toepasselijkheid cao (op Uber ^[57] , Picnic Fulfilment, Flink, Gorillas, Getir, Picnic Hubs en Hofweb ^[58] ;

- geschil over rechten na overgang van onderneming tussen 179 eisers/vrachtvliegers en KLM-VNV. ^[59]

C. In de categorie huur(koop) zijn geschillen voorgelegd met een groot (geldelijk) belang, ^[60] zoals de Dexia waiver-zaken ^[61] .

D. Met betrekking tot onderbewindstelling zijn aan de orde geweest:
- de aansprakelijkheid van een bewindvoerder na onregelmatigheden ^[62] en

- de aansprakelijkheid van de testamentair bewindvoerders en van de Staat op grond van tekortschietend toezicht van de kantonrechter. ^[63]

E. Verder is door drie kantonrechters beslist in geschillen over:

- vernietiging van besluiten van een VvE van een appartementencomplex met 500 appartementen ^[64] ;

- verwerping legaat ^[65] en

- aanspraak op provisie na einde van de agentuurovereenkomst. ^[66]

7.9

Voor zover mij bekend zijn er geen oudere uitspraken dan de uitspraak van de kantonrechter te Amsterdam van 9 november 2012. ^[67] Alle door mij gevonden uitspraken dateren dus van na de intrekking van het wetsvoorstel Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie, waarin verwijzing naar een meervoudige kantonkamer mogelijk was gemaakt.
Ik sluit niet uit dat in de praktijk een oplossing is gezocht voor een breed gevoeld probleem bij het enkelvoudig behandelen en beslissen van ingewikkelde kantonzaken. De kantonrechters in de rechtbank Midden-Nederland hebben 11 van de 22 vonnissen gewezen en hebben dat gedaan, blijkens het opschrift van het vonnis, in een “meervoudige kamer voor kantonzaken”.

7.1

De behoefte om een kantonzaak door drie rechters te behandelen en te beslissen, is treffend verwoord door de kantonrechter te Rotterdam in een arbeidszaak over blootstelling van werknemers aan het giftige oplosmiddel MDAc. In zijn vonnis van 7 juli 2022 ^[68] heeft de kantonrechter, voor zover thans van belang, het volgende geoordeeld:

“2.1 Deze zaak wordt behandeld door één rechter. Mede vanwege de maatschappelijke impact en de complexe juridische vraagpunten in deze zaken zou behandeling door drie rechters wenselijk zijn, maar de wet staat behandeling door drie rechters niet toe. De wet schrijft namelijk voor dat arbeidszaken door de kantonrechter behandeld worden en biedt voor dit type zaak geen ruimte om te verwijzen naar een meervoudige kamer (van drie rechters). Op die regel bestaat een aantal uitzonderingen, maar die doen zich hier niet voor.

2.2

De kantonrechter ziet geen mogelijkheid om af te wijken van de wettelijke regeling, omdat de wetgever er bewust voor heeft gekozen om kantonzaken te laten behandelen door één rechter. (…).”

8.
Art. 96 Rv: prorogatie; grondslag voor verwijzing naar meervoudige kantonkamer?

8.1

Een van de door de Expertgroep gestelde vragen is of, indien partijen dat wensen, althans daarmee instemmen, art. 96 Rv kan worden gebruikt om kantonzaken door drie kantonrechters te kunnen laten behandelen - en beslissen, zo voeg ik toe -.

Prorogatie ^[69]

8.2

Ongeacht de waarde of de aard van de vordering kunnen partijen op grond van art. 96 Rv hun geschil ter beslissing voorleggen aan een kantonrechter van hun keuze. Dit wordt ook wel ‘omgekeerde prorogatie’ bij de kantonrechter genoemd (vgl. prorogatie bij het hof in art. 329 Rv). ^[70] Aanvankelijk ^[71] dienden partijen zich daartoe gezamenlijk tot de kantonrechter te wenden. Om het gebruik van een informelere procesgang bij bijvoorbeeld burengeschillen te stimuleren ^[72] , heeft de wetgever in 2017 de mogelijkheid van prorogatie op eenzijdig verzoek na instemming van de wederpartij in art. 96 Rv opgenomen. Dit was ter gelegenheid van de wijziging van o.m. het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met vereenvoudiging en digitalisering van het procesrecht (‘KEI’). ^[73]

8.3

Art. 96 Rv luidt sindsdien als volgt:

“1. In alle zaken die slechts rechtsgevolgen betreffen die ter vrije bepaling van partijen staan, kunnen zij zich samen tot een kantonrechter van hun keuze wenden en zijn beslissing inroepen. Het geding wordt gevoerd op de wijze als door de kantonrechter bepaald.
2. Indien slechts een van partijen zich tot de kantonrechter wendt voor toepassing van het eerste lid, wordt aan haar keuze slechts gevolg gegeven indien alle andere partijen de kantonrechter berichten dat zij instemmen met deze keuze.”

8.4

In het eerste lid is met zoveel woorden opgenomen dat prorogatie alleen mogelijk is in zaken die ter vrije bepaling van partijen staan. In zaken waarin de openbare orde in het geding is, is prorogatie dus niet mogelijk. ^[74] Deze begrenzing is volgens de memorie van toelichting vanzelfsprekend, omdat van de wettelijke procesgang niet moet kunnen worden afgeweken in zaken van openbare orde en in gevallen waarin één van partijen dat niet wil. ^[75]

8.5

Art. 96 lid 1 Rv bevat vervolgens de voorwaarde dat partijen zich samen tot de kantonrechter van hun keuze wenden en zijn beslissing inroepen. Die gezamenlijkheid kan ook worden bereikt indien een van de partijen zich tot de kantonrechter wendt en vervolgens de andere partij(en) de kantonrechter bericht(en) in te stemmen met de keuze (zie art. 96 lid 2 Rv).

8.6

Op grond van de slotzin van het eerste lid van art. 96 Rv bepaalt de kantonrechter, nadat partijen zich tot hem hebben gewend, hoe verder moet worden geprocedeerd. Volgens de memorie van toelichting kan de kantonrechter een procesgang voorschrijven die afwijkt van de procesgang die staat beschreven in de wet. ^[76] Deze procesgang dient volgens De Bock wel te voldoen aan de algemene beginselen van procesrecht. ^[77]

8.7

Een van de gevolgen van prorogatie bij de kantonrechter is dat in beginsel geen hoger beroep openstaat van diens beslissing. Appellabiliteit van een art. 96 Rv-vonnis is evenwel niet uitgesloten. Partijen kunnen zich ingevolge de tweede volzin van art. 333 Rv de mogelijkheid van hoger beroep voorbehouden. In dat geval moeten de partijen, als zij zich op de voet van art. 96 Rv tot de kantonrechter wenden, uitdrukkelijk en eensluidend verklaren dat zij zich de mogelijkheid van hoger beroep willen voorbehouden. ^[78]

Voorbeelden van zaken die op de voet van art. 96 Rv meervoudig zijn beslist

8.8

Hiervoor in paragraaf 7 heb ik uitspraken weergegeven waarin kantonzaken, zonder nader aangeduide grondslag, naar een meervoudige kamer van kantonrechters zijn verwezen.
De op rechtspraak.nl vermelde uitspraken die met zoveel woorden op de voet van art. 96 Rv zijn gewezen, zijn de volgende (van jong naar oud):
(i) Rb. Rotterdam 7 oktober 2022. ^[79] Arbeidszaak.
Rov. 4.1 van het vonnis luidt als volgt:

“Bij de hiervoor bedoelde aktes van 8 september 2022 hebben beide partijen te kennen gegeven dat zij bereid zijn de tussen hen gerezen geschillen op basis van artikel 96 Rv aan de kantonrechter voor te leggen, waarbij beide partijen zich uitdrukkelijk het recht van hoger beroep hebben voorbehouden. Op grond van het bepaalde in artikel 96 Rv is het aan de kantonrechter om de wijze te bepalen waarop het geding wordt gevoerd. De kantonrechter heeft besloten om het geschil tussen partijen meervoudig te beslechten, mede gelet op het grote financiële belang en het feit dat beide partijen al in eerder stadium van de procedure hebben verzocht om de zaak meervoudig te behandelen.”

(ii) Rb. Noord-Holland 6 juli 2022. ^[80] Overeenkomst van rompbevrachting. Aardvordering (huur) op grond van art. 8:374 BW. In het vonnis wordt overwogen dat de zaak aanvankelijk was aangebracht bij de handelskamer van de rechtbank en dat partijen tijdens de meervoudige behandeling er mee hebben ingestemd dat de meervoudige kamer die de zaak op zitting behandelde, de zaak na verwijzing aan zich houdt, maar vanwege de kwalificatie van de (huur)overeenkomst dan in hoedanigheid van meervoudige kamer voor kantonzaken met consequenties voor de verplichte procesvertegenwoordiging en reeds geheven griffierechten (rov. 2.3). De rechtbank heeft zich vervolgens onbevoegd verklaard en de zaak in de stand waarin deze zich bevond, verwezen naar de (meervoudige) kamer voor kantonzaken van de rechtbank, waarna de eerdere samenstelling van de meervoudige kamer zal voortgaan met de behandeling van de zaak in hoedanigheid van rechters in de kamer voor kantonzaken (rov. 2.4). Art. 96 Rv is niet met zoveel woorden genoemd.

(iii) Rb. Noord-Holland 6 juli 2022. ^[81] Executiegeschil over uitleg dictum arrest hof over nabetalingen aan negentien boven-cao-werknemers conform art. 21 van de cao Houthandel. De beschikking is gegeven op grond van art. 96 Rv door de meervoudige kamer op gezamenlijk verzoek van Pontmeyer c.s. en FNV.

(iv) Rb. Amsterdam 5 juli 2022. ^[82] Arbeidszaak. Grootschalig collectief ontslag van 149 cabinemedewerkers van Martinair. Ter zitting is blijkens rov. 6 aan de orde gesteld dat de zaak meervoudig kan worden behandeld op grond van art. 96 Rv. Zowel het cabinepersoneel als KLM hebben verklaard dat zij dit willen, waarbij zij hebben afgesproken dat hoger beroep tegen dit vonnis mogelijk is en dat de zaak verder procedureel zal worden behandeld als een gewone kanton dagvaardingszaak, dat wil zeggen dat de gebruikelijke regels van Rv van toepassing zijn. Overwogen wordt verder dat de kantonrechters - met inachtneming van deze afspraken - op grond van art. 96 Rv meervoudig zullen oordelen en vonnis wijzen.

(v) Rb. Amsterdam 9 maart 2020. ^[83] Huurzaak. Airbnb handelt in strijd met de wet door bij zowel huurders als verhuurders bemiddelingskosten in rekening te brengen. De procedure is ingeleid met een verzoek op grond van de Verordening voor geringe vorderingen en op basis daarvan is door de kantonrechter een mondelinge behandeling bepaald. Verder is ervoor gekozen de mondelinge behandeling ten overstaan van drie kantonrechters te laten plaatsvinden. Ter terechtzitting is aan de orde gesteld dat het verzoek zou kunnen worden aangemerkt als een verzoek als bedoeld in art. 96 Rv. Partijen hebben ter terechtzitting gezamenlijk verklaard dat zij onderhavig geschil via een verzoek als bedoeld in art. 96 Rv wensen voor te leggen aan de kantonrechter. Partijen hebben verder geen bezwaar gemaakt tegen de meervoudige behandeling en beoordeling van het geschil door de kantonrechters, zodat op grond van artikel 96 Rv meervoudig zal worden geoordeeld en vonnis gewezen (rov. 8).

(vi) Rb. Rotterdam 10 december 2019. ^[84] Arbeidszaak. Partijen hebben de kantonrechters op de voet van art. 96 Rv verzocht om, mede gezien het grote financiële belang van de zaak, meervoudig te beslissen over de uitleg van het begrip maandsalaris in de IKEA cao en daarbij hoger beroep tegen de uitspraak van de kantonrechters uitgesloten (rov. 3.1). Het vonnis is blijkens het dictum gewezen door drie kantonrechters, “rechtsprekend ex artikel 96 Rv”.

(vii) Rb. Amsterdam 4 oktober 2019. ^[85] Arbeidszaak. Deze zaak gaat over de vraag of bepaalde sociale/arbeidsrechtelijke voorwaarden in een Europese aanbesteding met betrekking tot de beveiliging van Schiphol juridisch toelaatbaar zijn. Partijen (Schiphol, FNV en CNV) hebben afspraken gemaakt over het op de voet van art. 96 Rv voorleggen van deze rechtsvraag met betrekking tot de aanbesteding aan drie door de rechtbank aan te wijzen (kanton)rechters waarbij hoger beroep en cassatie van de uitspraak zijn uitgesloten (rov. 1.20). Drie kantonrechters hebben deze rechtsvraag beantwoord.

(viii) Rb. Midden-Nederland 19 december 2018. ^[86] Pensioenzaak. Betreft een geschil over verplichtstelling bedrijfstakpensioenfonds in de sectoren zorg en welzijn met een belang van meer dan € 5 miljoen (rov. 3.1). Meervoudige behandeling en beslissing door een meervoudige kamer van kantonrechters op gezamenlijk verzoek van partijen (rov. 1.2). Art. 96 Rv wordt niet genoemd.

(ix) Rb. Rotterdam 14 juni 2013. ^[87] Pensioenzaak. Geschil over naleving betalingsverplichtingen ter zake van pensioenpremies, WAO-premies en bijdragen aan de CAO-fondsen tussen bedrijfstakpensioenfonds Horeca & Catering en 30 gedaagden. In het vonnis wordt vermeld dat partijen er uitdrukkelijk mee hebben ingestemd dat de zaak op de voet van art. 96 Rv door drie kantonrechters wordt behandeld en dat partijen zich uitdrukkelijk hoger beroep hebben voorbehouden (rov. 1.2).

(x) Rb. Utrecht 9 oktober 2009. ^[88] Arbeidszaak. Aanspraak op een (overeengekomen) ontslagvergoeding van voormalige werknemer van ABN AMRO. In het vonnis wordt vermeld dat de procedure door partijen is aangebracht bij prorogatie in de zin van art. 96 Rv. De behandeling heeft gelijktijdig plaatsgevonden met die in de procedures tussen ABN AMRO en negen andere (gewezen) werkne(e)m(st)ers. ^[89] In het procesverloop is opgenomen dat het geding op uitdrukkelijk verzoek van partijen is gevoerd voor drie kantonrechters en dat daarom het vonnis door hen samen wordt gewezen.

8.9

Bovenstaande uitspraken laten zien dat partijen gezamenlijk voor meervoudige behandeling en afdoening hebben gekozen vanwege o.a. het grote financiële belang, de omvang van het geschil (zoals een grootschalig collectief ontslag) of de (juridisch ingewikkelde) inhoud van de zaak.

Kan art. 96 Rv als grondslag dienen?

8.1

Zoals gezegd, kan de kantonrechter bij prorogatie ingevolge de slotzin van art. 96 Rv bepalen hoe het geding wordt gevoerd en kan hij daarbij afwijken van de procesgang die in de wet is beschreven (zie hiervoor onder 8.6). De vraag is dan of verwijzing naar een meervoudige kamer ook onder het begrip ‘wijze waarop het geding wordt gevoerd’ valt. De wetgever heeft klaarblijkelijk nimmer aan deze mogelijkheid gedacht.

8.11

Ik meen dat verwijzing naar een meervoudige kamer van kantonrechters als een toepassing van de slotzin van art. 96 Rv kan worden gezien. Meervoudige rechtspraak voldoet in ieder geval aan de fundamentele beginselen van behoorlijke rechtspraak en beginselen van procesrecht.
In zoverre kan art. 96 Rv dan ook als grondslag dienen voor verwijzing. De beperking die daarin is gelegen, is evenwel dat verwijzing naar een meervoudige kamer dan alleen kan plaatsvinden in een procedure waarin partijen zich ‘gezamenlijk’ tot de kantonrechter hebben gewend. De kantonrechter, die meer in het algemeen van oordeel is dat een zaak ongeschikt is voor enkelvoudige behandeling, kan niet op de grondslag van art. 96 Rv naar een meervoudige kamer verwijzen indien partijen of een van partijen daartoe niet bereid zijn/is.

9. Verwijzing naar een meervoudige kamer zoals bedoeld in art. 98 Rv

9.1

Art. 98 Rv bevat de mogelijkheid van verwijzing van een zaak door de kantonrechter met toepassing van art. 15 lid 2 Rv naar een meervoudige kamer voor andere zaken dan kantonzaken. Daardoor wijzigt het procesregime en geldt o.a. verplichte procesvertegenwoordiging (zie 4.11) .Het gaat daarbij om gevallen waarin sprake is van verschillende vorderingen waaronder één vordering die onder de bevoegdheid van de kantonrechter valt (art. 94 lid 2 t/m 4 Rv) en zaken in reconventie waarbij de kantonrechter de zaak in conventie behandelt en beslist (art. 97 lid 1 Rv). ^[90] Bij de verwijzingsmogelijkheid van art. 98 Rv gaat het dus om specifieke situaties van samenloop van vorderingen waarin het aangewezen is om de behandeling en beslissing in één hand te houden.

9.2

Art. 98 Rv is in de Wet herziening gerechtelijke kaart alleen terminologisch aangepast: in plaats van verwijzing naar de meervoudige kamer van een andere sector dan de sector kanton zijn in het gewijzigde art. 98 Rv de bewoordingen opgenomen dat kan worden verwezen naar een meervoudige kamer voor andere zaken dan kantonzaken. ^[91] Deze aanpassing houdt verband met het afschaffen van het verplichte sectormodel en de daarmee verband houdende opheffing van de verplichting om in rechtbanken een verplichte sector kanton te hebben. ^[92]

9.3

Verwijzing vindt, aldus art. 98 Rv, plaats met toepassing van art. 15 lid 2 Rv.

10. Verwijzing naar een meervoudige kamer op de voet van art. 15 Rv

10.1

Bij de herziening van het burgerlijk procesrecht in 2002 zijn de bestaande bepalingen over enkelvoudige en meervoudige kamers voor de behandeling van civiele zaken herschikt en samengevoegd, zonder dat inhoudelijke wijzigingen zijn voorgesteld. ^[93]

10.2

Art. 15 lid 1 Rv bepaalt dat bij de rechtbanken zaken, behoudens de in de wet genoemde uitzonderingen, worden behandeld en beslist door een enkelvoudige kamer.
In het wetsvoorstel was in een apart artikel (art. 14a, in het wetsvoorstel genummerd art. 1.2.1) bepaald dat bij het kantongerecht zaken, behoudens in de wet genoemde uitzonderingen, worden behandeld en beslist door een enkelvoudige kamer. Als gevolg van de bestuurlijke onderbrenging van de kantongerechten bij de rechtbank is art. 14a naderhand vervallen waardoor het eerste lid van art. 15 Rv ook van toepassing is in kantonzaken. ^[94]

10.3

Het tweede lid van art. 15 Rv bevat een algemene verwijzingsmogelijkheid van de enkelvoudige kamer naar een meervoudige kamer. Die luidt als volgt:

“Indien de zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één rechter, verwijst zij deze naar een meervoudige kamer, bestaande uit drie leden. De enkelvoudige kamer kan ook in andere gevallen een zaak naar een meervoudige kamer verwijzen.”

10.4

Art. 288a Rv (oud), dat een soortgelijke verwijzingsmogelijkheid als de eerste volzin van art. 15 lid 2 Rv bevatte, was met zoveel woorden van toepassing op “de arrondissementsrechtbank”. ^[95] In 2002 is art. 288a Rv (oud) als art. 15 Rv verplaatst naar de eerste titel van de algemene bepalingen, tweede afdeling: enkelvoudige en meervoudige kamers. In de parlementaire stukken wordt verder in het algemeen verwezen naar “de regels voor behandeling door enkelvoudige en meervoudige kamers in het burgerlijk procesrecht”.

10.5

De tweede volzin van art. 15 lid 2 Rv is toegevoegd bij Nota van wijziging. In de toelichting wordt vermeld dat deze toevoeging het mogelijk maakt dat zaken die op zichzelf geschikt zijn voor enkelvoudige behandeling worden verwezen naar een meervoudige kamer voor het ontwikkelen van beleid. ^[96]

10.6

Het criterium voor verwijzing naar een meervoudige kamer is dat de zaak naar het oordeel van de enkelvoudige kamer ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één rechter. Het betreft dus een aan de rechter toekomende discretionaire bevoegdheid.

11.
Art. 15 lid 2 Rv als grondslag voor verwijzing naar een meervoudige kamer (van kantonrechters)?

11.1

Door Hammerstein en De Bock wordt – zonder meer – aangenomen dat een verwijzing door de kantonrechter naar een meervoudige kamer alleen kan plaatsvinden op de voet van art. 98 Rv en dat art. 15 lid 2 Rv de verwijzingsmogelijkheid bevat voor de enkelvoudige kamer van de rechtbank. ^[97] In de vijfde druk van Nederlands burgerlijk procesrecht van Snijders/Klaassen/Meijer werd daarentegen het standpunt ingenomen dat partijen “zonodig” verwijzing naar een meervoudige kamer kunnen vragen op de voet van art. 15 Rv:

“Belangrijker voordeel van art. 96 is hierin gelegen dat partijen aldus een persoon van hun keuze de zaak kunnen laten behandelen in een iets minder formele context dan gewoonlijk (…)

Het spiegelbeeld - keuze van een andere rechtbankrechter dan de bevoegde kantonrechter (…) - is niet meer mogelijk. Wel zouden partijen zonodig verwijzing naar een meervoudige kamer kunnen vragen op de voet van art. 15. Te denken valt bijvoorbeeld aan een procedure over een op zichzelf klein belang, die kan leiden tot een uitspraak met precedentwerking voor vele soortgelijke gevallen, zoals een procedure over een klein gebrek in een woonhuis staande in een nieuwbouwwijk met soortgelijke woningen en gebreken. De wetgever heeft van een dergelijke verwijzing afgezien van de gevallen van art. 98 echter niet willen weten. Een dergelijke toepassing van art. 98 per analogiam kan dan ook niet op wetshistorische gronden verdedigd worden. Wie weet wint die redenering per analogiam uiteindelijk toch in de rechtspraak en wel op grond van de eisen en behoeften van de praktijk.” ^[98]

11.2

Sinds de bestuurlijke onderbrenging van de kantongerechten in de rechtbanken in 2002 en de afschaffing van het sectormodel in 2013 is de aanduiding ‘rechtbank’ niet meer doorslaggevend aangezien de kantonrechter ook een enkelvoudige kamer is. De enkelvoudige kamer van art. 15 lid 2 Rv kan dus ook op de kantonrechter slaan.

11.3

Dat art. 98 Rv voor de kantonrechter een specifiek verwijzingsvoorschrift bevat, is m.i. evenmin een aanwijzing, aangezien die bepaling een ander doel heeft, te weten het vermijden dat op een zaak met samengestelde vorderingen twee verschillende procesregimes van toepassing zijn.

11.4

Art. 15 lid 2 Rv spreekt in het algemeen over ‘de enkelvoudige kamer’ en is daarnaast geplaatst in de afdeling “Algemene bepalingen” van Boek I, titel 1 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering. In de memorie van toelichting bij de herziening van het burgerlijk procesrecht is opgemerkt dat de algemene bepalingen gelden voor “de rechtsgang in eerste aanleg”. ^[99] Ik meen dan ook dat de tekst van art. 15 lid 2 Rv er daarom niet aan in de weg staat dat de kantonrechter als enkelvoudige kamer een kantonzaak naar een meervoudige kamer verwijst.

11.5

M.i. moet dat een meervoudige kamer van drie kantonrechters zijn, zodat het karakter van de procedure niet wijzigt en de zaak een kantonzaak blijft, procesvertegenwoordiging niet verplicht wordt, en de expertise van de kantonrechter behouden blijft en wordt versterkt.

11.6

Art. 15 lid 2 Rv kan dus als grondslag dienen voor een verwijzing van een kantonzaak door de kantonrechter naar een meervoudige kamer bestaande uit drie kantonrechters.

11.7

Voor zover de bewoordingen van art. 15 lid 2 Rv niet eenduidig zijn, dient het voorschrift te worden uitgelegd. ^[100] Daarbij kan doorslaggevend gewicht worden toegekend aan wat naar de maatschappelijke opvattingen het meest redelijk moet worden geacht als reikwijdte daarvan. ^[101] Daarnaast heeft de Hoge Raad ook doorslaggevend gewicht toegekend aan omstandigheden als gevolg waarvan de strekking van de desbetreffende wettelijke bepaling ^[102] of de gangbare interpretatie van die bepaling ^[103] is achterhaald.

11.8

Uit hetgeen in de paragrafen 7 en 8 is vermeld, blijkt dat er behoefte bestaat aan de mogelijkheid dat de kantonrechter een zaak die naar zijn/haar oordeel ongeschikt is voor behandeling en beslissing door een enkelvoudige kamer, naar een meervoudige kamer bestaande uit drie kantonrechters kan verwijzen.

12. Slotsom

12.1

Het voorgaande brengt mij tot de volgende conclusies.

12.2

Kantonrechtspraak is van oudsher bedoeld voor de behandeling en beslissing van eenvoudige zaken met een beperkt financieel belang.

12.3

In de parlementaire behandeling van de Wet Evaluatie modernisering rechterlijke organisatie en de Wet gerechtelijke kaart is deze functie steeds benadrukt en is niet (kenbaar) onder ogen gezien dat kantonzaken (vooral de aardvorderingen van art. 93 onder c Rv) ook ingewikkeld kunnen zijn en een groot financieel belang kunnen vertegenwoordigen.

12.4

Op grond van de algemene formulering van art. 15 lid 2 Rv en de plaatsing in de afdeling “Algemene bepalingen” van Boek I, titel 1 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering, staat (de tekst van) art. 15 lid 2 Rv er niet aan in de weg dat de kantonrechter als enkelvoudige kamer een zaak naar een meervoudige kamer verwijst.

12.5

Ook het huidige voorschrift van art. 47 RO, dat het bestuur voor het behandelen en beslissen van kantonzaken enkelvoudige kamers vormt, laat onverlet dat de enkelvoudige kamer voor het behandelen en beslissen van kantonzaken een zaak naar een meervoudige kamer kan verwijzen. Hetzelfde geldt voor art. 98 Rv dat een specifiek voorschrift geeft voor samenhangende vorderingen.

12.6

Het principe van meervoudige behandeling en beslissing van een kantonzaak is dus niet wettelijk uitgesloten. ^[104]

12.7

Verwijzing moet kunnen plaatsvinden naar een meervoudige kamer bestaande uit drie kantonrechters teneinde het karakter van en de processuele regels met betrekking tot de zaak als kantonzaak, alsmede de expertise van de kantonrechter, te behouden.

12.8

Het criterium voor een dergelijke verwijzing is nu al bepaald in art. 15 lid 2 Rv, namelijk dat de zaak naar het oordeel van de kantonrechter ongeschikt is voor behandeling en beslissing door één kantonrechter. Deze discretionaire bevoegdheid geeft de kantonrechter de mogelijkheid om in complexe zaken maatwerk te leveren.
De onderhavige vordering tot cassatie in het belang der wet strekt dus niet tot invoering van meervoudige kantonrechtspraak over de gehele linie.

12.9

Meervoudig gewezen uitspraken in kantonzaken met een groot financieel belang of in kantonzaken die naar de materie ingewikkeld, principieel of zaaksoverschrijdend zijn, zijn niet alleen kwalitatief beter, maar zijn maatschappelijk aanvaardbaarder dan enkelvoudig gewezen uitspraken. ^[105]

12.1

De uitleg dat art. 15 lid 2 Rv een grondslag biedt voor meervoudige kantonrechtspraak doet recht aan de in de praktijk bestaande behoefte aan een verwijzingsmogelijkheid.
Deze behoefte bestaat bij zowel rechters als bij partijen, hetgeen blijkt uit de weergegeven rechtspraak.

12.11

Dat het in het wetsvoorstel Evaluatie modernisering rechterlijke organisatie gedane voorstel om meervoudige kantonrechtspraak mogelijk te maken, niet in werking is getreden, is m.i. geen beletsel voor de door mij voorgestane uitleg van art. 15 lid 2 Rv als grondslag voor de regel dat de kantonrechter die van oordeel is dat de zaak ongeschikt is voor enkelvoudige behandeling en beslissing de zaak verder als kantonzaak met twee andere kantonrechters kan behandelen en beslissen.
Genoemd voorstel werd in de Wet gerechtelijke kaart immers om met name budgettaire redenen ongedaan gemaakt, waarbij geen aandacht is besteed aan de wenselijkheid van meervoudige kantonrechtspraak in zaken die ongeschikt zijn voor de kantonrechter als enkelvoudige kamer.

12.12

Bovendien dateert de rechtspraak waaruit de in de praktijk bestaande, dringende, behoefte aan een verwijzingsmogelijkheid naar een meervoudige kantonkamer blijkt, vanaf 2012 ^[106] , zodat de wetgever in 2011 met deze behoefte geen rekening heeft gehouden of kunnen houden.

12.13

Hoewel ook art. 96 Rv als grondslag kan dienen voor behandeling en beslissing door een meervoudige kamer van drie kantonrechters, is het nadeel daarvan dat partijen met het procederen op de voet van art. 96 Rv moeten instemmen. Deze voorwaarde kan botsen met het oordeel van de kantonrechter dat de zaak niet geschikt is voor behandeling en beslissing door een enkelvoudige kamer.

13. Nietigheid van in strijd met art. 5 lid 2 RO gewezen uitspraken

13.1

De Expertgroep heeft, tot slot, de vraag gesteld of een uitspraak van drie kantonrechters nietig is.
Mijn hiervoor genoemde slotsom is dat meervoudige kantonrechtspraak op grond van (uitleg van) art. 15 lid 2 Rv mogelijk is en dus is toegestaan. Dat betekent dat een meervoudig gewezen uitspraak niet nietig is.
Ten overvloede beantwoord ik de vraag niettemin.

13.2

Art. 5 lid 2 RO bepaalt, voor zover thans van belang, dat de beschikkingen, vonnissen en arresten in burgerlijke zaken op straffe van nietigheid worden gewezen met het in deze wet bepaalde aantal rechterlijke ambtenaren met rechtspraak belast.
Een soortgelijk voorschrift was al in 1827 opgenomen in art. 21 RO (oud), dat als volgt luidde:

“De vonnissen en arresten, gewezen met een ander getal Regters dan in deze wet is bepaald, zijn nietig.”

13.3

Het voorschrift van art. 21 RO (oud) is bij de Wet organisatie en bestuur gerechten ^[107] vervangen door art. 5 lid 2 RO en bij die gelegenheid is de tekst redactioneel gemoderniseerd. ^[108] Tijdens de parlementaire behandeling van deze wet in de Eerste Kamer is door de leden van de CDA-fractie gevraagd hoe het imperatief voorgeschreven aantal rechters in art. 5 lid 2 RO zich verhoudt tot de grote mate van vrijheid in het Wetboek van burgerlijke rechtsvordering met betrekking tot heen en weer verwijzing van zaken tussen enkelvoudige en meervoudige kamers. ^[109]

13.4

De betrokken ministers ^[110] antwoordden als volgt ^[111] :

“De bepaling van artikel 2.1.4 (art. 5 RO, toev. A-G) en de artikelen 1.2.2 tot en met 1.2.4 van het WRv (art. 15 t/m 17 Rv) zijn van elkaar te onderscheiden bepalingen die elkaar niet beperken. Artikel 2.1.4 doet niets meer en niets minder dan bepalen dat uitspraken worden gedaan door (alle) rechters van de kamer die de zaak hebben behandeld. Dit artikel vormt een waarborg doordat alleen die rechters van een bepaalde kamer over een zaak oordelen, die ook daadwerkelijk die zaak hebben behandeld. Er kunnen geen rechters worden toegevoegd, tenzij de situatie als geregeld in artikel 2.1.5, derde lid, zich voordoet. Artikel 2.1.4 levert zodoende een bijdrage aan de onpartijdigheid van de rechtspraak in Nederland.

De bepalingen in het WRv over het verwijzen van zaken hangen samen met de inhoud en complexiteit van een zaak. Deze bepalingen beogen dat een zaak door het aantal rechters wordt behandeld dat voor die zaak gepast is. Die bepalingen leveren een bijdrage aan een efficiënte werkwijze: eenvoudige zaken kunnen enkelvoudig worden afgedaan, complexe zaken worden meervoudig afgedaan. De bepalingen in het WRv laten onverlet dat als uiteindelijk in een zaak is besloten deze enkelvoudig of meervoudig af te doen, er ingevolge artikel 2.1.4, tweede lid, door het juiste aantal rechters over wordt geoordeeld.”

13.5

Daarop aansluitend werd tevens opgemerkt dat de verwijzingsbepalingen in Rv tot doel hebben dat een zaak door het aantal rechters wordt behandeld dat naar “de mening van de rechters” daarvoor gepast is en dat deze inhoudelijke beoordeling van een zaak wordt gemaakt door de rechters, die daartoe tegen inmenging van het bestuur worden beschermd. ^[112]

Kan een rechterlijke uitspraak van rechtswege nietig zijn?

13.6

Vaste rechtspraak is dat als gevolg van het gesloten stelsel van in de wet geregelde rechtsmiddelen een onjuiste rechterlijke uitspraak – afgezien van het zeldzame geval van het geheel ontbreken van rechtskracht – niet anders dan door het aanwenden van een rechtsmiddel kan worden aangetast en dat ook indien geen rechtsmiddel beschikbaar is, de uitspraak tussen partijen rechtskracht heeft. ^[113]

13.7

In de literatuur is in dit verband de vraag opgeworpen wanneer een rechterlijke uitspraak (van rechtswege, absoluut of volstrekt) nietig is. ^[114]

13.8

Vonnissen (en beschikkingen) zijn, aldus A-G Vranken, niet van rechtswege nietig, zelfs niet wanneer op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen zijn verzuimd of uitspraak is gedaan door een onbevoegde rechter. Tegen een dergelijke uitspraak moet dus een rechtsmiddel worden aangewend. Het beginsel van het gesloten stelsel van rechtsmiddelen wordt volgens Vranken strikt gehanteerd. Alleen in extreme gevallen wordt een uitzondering aanvaard. Z.i. moet daarbij gedacht worden aan buitenissigheden, bijv. een vonnis dat is gewezen door een niet beëdigde rechter. ^[115]

13.9

Eerder al had Korthals Altes geconcludeerd dat van de sanctie van volstrekte nietigheid een uiterst spaarzaam gebruik moet worden gemaakt. Volgens hem is daarvoor slechts plaats in geval een rechterlijke uitspraak niet afkomstig is van een als zodanig benoemde of beëdigde rechter, mogelijk ook bij gebreken in de benoeming van de rechter en in het geval van feitelijke onuitvoerbaarheid of onbestaanbaarheid van een rechterlijke uitspraak. ^[116]

13.1

Van dit laatste is volgens Gras bijvoorbeeld sprake bij benoeming van een voogd, terwijl de voogdij niet openstond. Hij ziet nietigheid van rechtswege dan als correctie van een rechtens onmogelijke toestand, een noodoplossing voor een concreet geval. Daarnaast noemt Gras de in beginsel bestaande mogelijkheid dat een stuk zich aandient als rechterlijke uitspraak maar dat alleen in schijn is. ^[117]

13.11

Broekveldt ^[118] heeft zich afgevraagd of er gebreken zijn die ontsnappen aan het strakke keurslijf van het gesloten stelsel van wettelijke rechtsmiddelen. Z.i. is dat het geval indien een van een rechterlijk college afkomstige uitspraak slechts in schijn, namelijk alleen naar de uiterlijke vorm, een rechterlijke uitspraak (vonnis, beschikking of arrest) is. Zo’n uitspraak is absoluut nietig/niet bestaand (non-existent) en kan logischerwijs ook geen kracht (en daarmee evenmin gezag) van gewijsde verkrijgen, zodat het aanwenden van enig rechtsmiddel ertegen zinloos is. Volgens Broekveldt is dan sprake van “het zeldzame geval van het geheel ontbreken van rechtskracht”. ^[119]

13.12

In de literatuur is vrij algemeen aanvaard dat een vonnis of arrest van rechtswege nietig is indien het is gewezen door iemand die niet bij Koninklijk Besluit tot rechter is benoemd of niet als zodanig is beëdigd. ^[120]

13.13

Daarmee is nog niet de vraag beantwoord of een in strijd met art. 5 lid 2 RO gewezen rechterlijke uitspraak van rechtswege nietig is.

13.14

Deze vraag is in 2016 in een civiele zaak door de Hoge Raad beantwoord in de
Meavita -beschikking. ^[121] De Hoge Raad stelde vast dat de beschikking niet was gewezen door het in de wet bepaalde aantal rechters omdat één van de rechters voor vaststelling van de volledige tekst van de beschikking was gedefungeerd (rov. 3.3.3). ^[122] Vervolgens werd over de gevolgen van de nietigheid van de beschikking in rov. 3.3.4 het volgende overwogen:

“Naar aanleiding van het voorgaande verdient nog opmerking dat het gesloten stelsel van rechtsmiddelen voor een geval als het onderhavige meebrengt dat nietigheid van de beschikking uitsluitend kan worden ingeroepen in het kader van een daartegen openstaand rechtsmiddel.”

13.15

De strafkamer van de Hoge Raad heeft in een arrest van 21 oktober 2022 ^[123] onder verwijzing naar de
Meavita -beschikking geoordeeld dat in een geval waarin een uitspraak alleen of mede is gewezen door een rechterlijk ambtenaar die voorafgaand aan de indiensttreding een eed of belofte heeft afgelegd met het oog op de benoeming in het rechterlijk ambt, maar waarbij op enigerlei wijze sprake is van een onvolkomenheid in de wijze waarop die beëdiging heeft plaatsgevonden, –
als in zo'n geval een rechtsmiddel openstaat – de vraag aan de orde kan komen of die onvolkomenheid gevolgen heeft voor de betreffende uitspraak. Of die onvolkomenheid, mede gelet op artikel 5 lid 2 RO, ook tot vernietiging van de betreffende uitspraak moet leiden, is volgens de Hoge Raad daarbij afhankelijk van de aard van de onvolkomenheid die zich heeft voorgedaan, en moet mede in het licht van het doel en de strekking van de wettelijke regeling van de beëdiging van rechterlijke ambtenaren worden beoordeeld. ^[124]

13.16

Hammerstein heeft in zijn annotatie bij de
Meavita -beschikking ^[125] opgemerkt dat “het hier niet om formeel geneuzel” gaat:

“Rechterlijke uitspraken (vonnissen, arresten, beschikkingen) hebben een bijzondere betekenis in de rechtsstaat. Zij leiden tot rechtsgevolgen die diep kunnen ingrijpen in de samenleving en ernstige consequenties kunnen hebben voor de betrokkenen. Aan de wijze van totstandkoming zijn daarom eisen gesteld die nauwkeurig moeten worden nageleefd. Een van deze eisen is dat de beslissing afkomstig is van een bij wet in het leven geroepen onafhankelijke rechterlijke instantie (zie art. 6 lid 1 EVRM). Deze rechterlijke instantie moet voldoen aan het bepaalde in art. 5 lid 2 RO met betrekking tot het wettelijke, op straffe van nietigheid voorgeschreven aantal rechters.”

13.17

Hij besluit met de terechte constatering dat de nietigheid niet van rechtswege bestaat, maar door een rechtsmiddel worden moet ingeroepen. ^[126]

13.18

M.i. moet het oordeel van de Hoge Raad in rov. 3.3.4 van de
Meavita -beschikking ook worden toegepast op meervoudig gewezen vonnissen van kantonrechters. Een eventuele nietigheid geldt niet van rechtswege en kan uitsluitend worden ingeroepen in het kader van een daartegen openstaand rechtsmiddel.

13.19

De
Meavita -beschikking heeft betrekking op het geval dat ‘te weinig rechters’ in de zin van art. 5 lid 2 RO uitspraak wijzen.
In deze vordering tot cassatie in het belang der wet gaat het om het spiegelbeeld, het wijzen van een rechterlijke uitspraak door ‘teveel rechters’.

13.2

Deze kwestie is in een fiscale zaak uit 1925 aan de orde geweest. In die zaak was als cassatiemiddel aangevoerd dat de beslissing van de raad van beroep voor de directe belastingen I in strijd met wet van 19 December 1914,
Stb. 1914, 564 was gewezen door vier leden in plaats van het door art. 2 in verbinding met art. 7 van die wet bepaalde aantal van drie leden. Dit leidde tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing. ^[127]

13.21

Een aanverwante kwestie is nog aanhangig bij het EHRM over de inzet van zogeheten ‘reservisten’ bij de Hoge Raad. ^[128] De ingediende klacht houdt onder meer in dat door de deelname van ‘reservisten’ aan de beraadslaging, geen sprake is van een “tribunal established by law”, nu art. 75 lid 3 RO spreekt over een zetel van drie of vijf raadsheren. Het EHRM heeft de klacht op 2 juni 2020 ontvankelijk verklaard. ^[129] Er is nog geen inhoudelijk arrest gewezen.

13.22

Tot slot wijs ik op een arrest van 24 mei 2024 ^[130] waarin de vierde kamer van de Hoge Raad de vordering van de Procureur-Generaal als bedoeld in art. 7, 9 en 17 Regeling toezicht verwerking persoonsgegevens door gerechten en het parket bij de Hoge Raad, in een vijfformatie heeft behandeld en beslist in plaats van met het aantal van drie raadsheren dat wordt genoemd in art. 13d RO. De HR overwoog daartoe het volgende:

“2.1 Art. 75 lid 2 van de Wet op de rechterlijke organisatie (Wet RO) bepaalt onder meer dat bij de Hoge Raad zaken, behoudens bij de wet bepaalde uitzonderingen, worden behandeld en beslist door vijf leden van een meervoudige kamer.

Art. 9 Regeling vermeldt dat klachten als bedoeld in die regeling zoveel mogelijk overeenkomstig de bepalingen uit afdeling 1a van hoofdstuk 2 van de Wet RO worden behandeld. Art. 13d Wet RO houdt in dat een vordering bij de Hoge Raad als bedoeld in art. 13a of art. 13c Wet RO wordt behandeld door een bij het reglement van orde daartoe aangewezen kamer, die zitting houdt met drie leden. Als die kamer is in art. 1.1.9 van het procesreglement van de Hoge Raad aangewezen de vierde meervoudige kamer.

De vordering bestrijkt, zoals hiervoor in 1.1 en 1.2 weergegeven, naast individuele klachten over de verwerking van persoonsgegevens, de inrichting van het E-archief als zodanig. Hierin is aanleiding gezien de zaak met toepassing van de hoofdregel van art. 75 lid 2 Wet RO te laten behandelen en beslissen door vijf leden van de vierde meervoudige kamer.”

13.23

Uit de geciteerde rechtsoverweging blijkt dat de Hoge Raad door uitleg van art. 13a, 13c, 13d en art. 75 RO heeft geoordeeld dat in dit geval met een ander aantal raadsheren kon worden beslist dan in art. 13d RO is bepaald.

14. Cassatiemiddel en vordering

14.1

Het voorgaande leidt tot het volgende cassatiemiddel:

Schending van het recht – in het bijzonder van art. 15 lid 2 Rv – doordat de kantonrechter in het vonnis van 23 november 2016, samengevat, heeft geoordeeld dat “deze zaak zich voor meervoudige behandeling leent” (rov. 4.1), maar dat de wet niet de mogelijkheid van meervoudige kantonrechtspraak kent (rov. 4.2) en de kantonrechter vervolgens het vonnis enkelvoudig heeft gewezen.

14.2

Op grond van het vorenstaande vorder ik dat de Hoge Raad het vonnis van de kantonrechter te Den Haag van 23 november 2016 in het belang der wet zal vernietigen, en voorts zal verstaan dat de vernietiging geen nadeel zal toebrengen aan de rechten die door betrokkenen zijn verkregen.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G

Voetnoten

1. LOVCK = Landelijk Overleg Vakinhoud Civiel en Kanton, LOVC-Hoven = Landelijk Overleg Vakinhoud Civiel Hoven.

2. ECLI:NL:RBDHA:2016:14190.

3. Vgl. ook Rb. Amsterdam 4 april 2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:2543, onder “verder verloop van de procedure”. Rb. Zwolle-Lelystad 28 april 2009, ECLI:NL:RBZLY:2009:BI2857, rov. 4; Rb. Utrecht 3 april 2009, ECLI:NL:RBUTR:2009:BH9988, rov. 5.1.

4. Zie art. 78 lid 7 RO.

5. Zie over de geschiedenis van het kantongerecht o.a. A. de Pinto,

9. Van Boneval Faure, a.w., p. 121.

10. De Pinto, a.w., eerste gedeelte, p. 29; Van Boneval Faure, a.w., p. 129.

11. Zie de memorie van toelichting bij de Wet van 30 september 1970, houdende verhoging van de grens van de bevoegdheid van de kantonrechters alsmede van de grens van appellabiliteit van vonnissen van deze rechters in burgerlijke zaken en, in verband daarmede, opheffing van de grens van appellabiliteit van vonnissen van de rechtbanken in burgerlijke zaken,

12. Zie R. Baas,

13. Van Boneval Faure, a.w., p. 129.

15. Zie de Contourennota, p. 6 en 11. Zie ook

16. Advies van de NVvR inzake de Evaluatiewet modernisering rechterlijke organisatie, 2008, p. 17.

17. Van der Kraats, a.w., par. 7.2.

18. Landelijk procesreglement voor rolzaken kanton, vierde versie van 1 februari 2022, te raadplegen via

19. Landelijk procesreglement voor civiele dagvaardingszaken bij de rechtbanken, achtste versie van 1 februari

20. Artikel 2.6 en voetnoot 2 van het Landelijk procesreglement voor rolzaken kanton.

21. Artikelen 2.9 en 2.12 van het Landelijk procesreglement voor rolzaken kanton.

22. Artikelen 2.5 en 5.5 van het Landelijk procesreglement voor civiele dagvaardingszaken bij de rechtbank. Nadat

23. Zie over de verschillen tussen de kantonprocedure en de (gewone) rechtbankprocedure ook Gras, Hendrikse &

24. Wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, de Wet op de rechterlijke indeling, het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering en enkele andere wetten naar aanleiding van de evaluatie van de modernisering van de rechterlijke organisatie en in verband met de regeling van het klachtrecht inzake gedragingen van rechterlijke ambtenaren.

27. “Ruim baan voor de burger”, rapport van de Adviescommissie verbreding kantonrechtspraak en differentiatie werkstromen (commissie Hofhuis), 15 november 2007, p. 21.

33. Zie de brief van de Minister van Veiligheid en Justitie aan de Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal van 16 mei 2011,

36. Besluit van 27 juni 2011,

37. Wijziging van de Wet op de rechterlijke indeling, de Wet op de rechterlijke organisatie en diverse andere wetten in verband met de vermindering van het aantal arrondissementen en ressorten,

41. Zie bijv. par. 8 en 11 van het regeerakkoord, vindplaats vorige voetnoot.

44. Staatscommissie Herziening Rechterlijke Organisatie (1976), tussentijds rapport 31 oktober 1978, p. 12-13.

45. Zie in chronologische volgorde: E.M. Wesseling-van Gent, 'Argumenten voor unusrechtspraak en voor collegiale rechtspraak en hun invloed op de wetgever',

46. Aldus Baas, a.w., hoofdstuk 3 en de conclusie op p. 70; zie tevens par. 7.8.4.

47. Rapport Ruim baan voor de burger, p. 4.

48. Werkgroep BOK, Kantonrechtspraak in de 21ste eeuw – naar afdoening ‘op maat’ Een bijdrage aan de evaluatie van de bestuurlijke onderbrenging van de kantongerechten,

49. R.H. de Bock,

50. Annotatie bij ECLI:NL:RBROT:2022:5494,

51. E.M. Wesseling-van Gent, 'Argumenten voor unusrechtspraak en voor collegiale rechtspraak en hun invloed op de wetgever',

52. Rb. Noord-Holland 4 maart 2015, ECLI:NL:RBNHO:2015:1841; rb. Midden-Nederland 27 november 2019, ECLI:NL:RBMNE:2019:6141; rb. Midden-Nederland 20 januari 2021, ECLI:NL:RBMNE:2021:202; rb. Midden-Nederland 21 januari 2021, ECLI:NL:RBMNE:2021:338; rb. Midden-Nederland 21 april 2021, ECLI:NL:RBMNE:2021:1723.

53. Rb. Amsterdam 15 oktober 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:6352.

54. Rb. Amsterdam 30 november 2016, ECLI:NL:RBAMS:2016:7912.

55. Rb. Amsterdam 9 november 2012, ECLI:NL:RBAMS:2012:BY2922.

56. Rb. Midden-Nederland 31 mei 2023, ECLI:NL:RBMNE:2023:2698.

57. Rb. Amsterdam 13 september 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:5029.

58. Rb. Midden-Nederland 28 februari 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:1009.

59. Rb. Amsterdam 4 april 2016, ECLI:NL:RBAMS:2016:1860.

60. Rb. Midden-Nederland 11 april 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:1398; rb. Noord-Holland 22 oktober 2015, ECLI:NL:RBNHO:2015:12008; rb. Noord-Holland 14 augustus 2013, ECLI:NL:RBNHO:2013:6834.

61. Rb. Rotterdam 23 oktober 2015, ECLI:NL:RBROT:2015:7553.

62. Rb. Midden-Nederland 30 november 2023, ECLI:NL:RBMNE:2023:6693; rb. Midden-Nederland 19 april 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:2285.

63. Rb. Den Haag 2 mei 2018, ECLI:NL:RBDHA:2018:6824.

64. Rb. Midden-Nederland 28 april 2016, ECLI:NL:RBMNE:2016:2383.

65. Rb. Midden-Nederland 31 januari 2024, ECLI:NL:RBMNE:2024:434.

66. Rb. Zeeland-West Brabant 9 november ECLI:NL:RBZWB:2022:6586.

67. Zie voetnoot 55.

68. Rb. Rotterdam 7 juli 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:5494,

69. Voor zover thans van belang en grotendeels ontleend; mijn conclusie (ECLI:NL:PHR:2023:595), voor HR 15 september 2023, ECLI:NL:HR:2023:1233 (81 RO).

70. M. van de Hel-Koedoot,

71. Vóór 2002 was die mogelijkheid voorzien in art. 43 lid 1 RO (oud). Verheijen, a.w., p. 53 heeft over de toepassing van art. 43 RO (oud) opgemerkt dat daarvan in de praktijk weinig gebruik wordt gemaakt. Zie over de voorgeschiedenis van art. 43 RO (oud) mijn conclusie voor HR 8 november 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE7367,

72. Zie

74. Zie voor voorbeelden o.a. R.H. de Bock,

76. Zie vorige voetnoot.

77. Zie daarover R.H. de Bock,

78. Vgl. HR 8 november 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE7367,

79. Rb. Rotterdam 7 oktober 2022, ECLI:NL:RBROT:2022:8392.

80. Rb. Noord-Holland 6 juli 2022, ECLI:NL:RBNHO:2022:5711.

81. Rb. Noord-Holland 6 juli 2022, ECLI:NL:RBNHO:2022:6476.

82. Rb. Amsterdam 5 juli 2022, ECLI:NL:RBAMS:2022:3783.

83. Rb. Amsterdam 9 maart 2020, ECLI:NL:RBAMS:2020:1477.

84. Rb. Rotterdam 10 december 2019, ECLI:NL:RBROT:2019:9676.

85. Rb. Amsterdam 4 oktober 2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:7456.

86. Rb. Midden-Nederland 19 december 2018, ECLI:NL:RBMNE:2018:6563.

87. Rb. Rotterdam 14 juni 2013, ECLI:RBROT:2013:4289 (niet gepubliceerd op rechtspraak.nl).

88. Rb. Utrecht 9 oktober 2009, ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0204.

89. ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0260;ECLI:NL:RBUTR:2009:BJ9942;ECLI:NL:RBUTR:2009:BJ9950; ECLI:NL:RBUTR:2009:BJ9943;ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0204;ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0224; CLI:NL:RBUTR:2009:BJ9807; ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0053; ECLI:NL:RBUTR:2009:BK0055 .

94. Parl. Gesch. Burg. Procesrecht, Van Mierlo/Bart, p. 122.

95. Art. 288a Rv maakte deel uit van de zeventiende afdeling bis “Van de bevoegdheid der enkelvoudige en meervoudige kamers bij de arrondissementsrechtbank”. Zie Van Rossem/Cleveringa 1972, p. 750 e.v.

97. Zie A. Hammerstein,

98. Snijders/Klaassen/Meijer,

100. Zie over de verschillende uitlegmethoden (met toelichting), I. Giessen

101. Vgl. HR 8 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BM6095 (

102. Zie bijv. HR 1 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:481,

103. Zie daarover nader Asser/Vranken,

104. Het toetsingsverbod van art. 120 Grondwet geldt dus niet. Zie over dit toetsingsverbod o.a. de conclusie van Staatsraad advocaat-generaal G. Snijders, ECLI:NL:RVS:2022:1441 onder 5.2 e.v.

105. Zie de argumenten voor meervoudige rechtspraak in par. 6.

106. Alleen het onder 8.8 (x) genoemde vonnis van de rb. Utrecht van 9 oktober 2009 dateert van voor die tijd. Zie ook de uitspraken uit 2009 in voetnoot 3 waaruit ook blijkt dat vóór 2011 er ook een behoefte was voor (in ieder geval) meervoudige behandeling van kantonzaken, maar – met uitzondering van voormelde uitspraak van 9 oktober 2009 - vanaf 2012 daadwerkelijk ook uitspraken zijn gewezen met drie kantonrechters.

107. Wet van 6 december 2001 tot wijziging van de Wet op de rechterlijke organisatie, de Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren en enkele andere wetten in verband met de modernisering van de organisatie en de instelling van een bestuur bij de gerechten (Wet organisatie en bestuur gerechten),

110. Te weten: de Minister van Justitie en de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.

113. Zie o.a. HR (strafkamer) 14 juni 1974,

114. In de literatuur worden verschillende termen gehanteerd. Zie o.a. Th. B. Ten Kate,

115. Zie de conclusie van A-G Vranken voor HR 27 november 1992, ECLI:NL:HR:1992:ZC0773,

116. Korthals Altes, t.a.p., p. 154.

117. E. Gras,

118. L.P. Broekveldt, ‘Over absoluut nietige of non-existente ‘rechterlijke’ uitspraken en ‘missers’ in ’s-Hertogenbosch',

119. Broekveldt, t.a.p., 6774, p. 852-856.

120. Ten Kate, a.w., nr. 7-11; Korthals Altes, t.a.p., p. 153; Vranken, t.a.p., onder 13; Broekveldt, t.a.p., p. 6775, p, 872-875.

121. HR 18 november 2016, ECLI:NL:HR:2016:2607,

122. Eerder al had de Hoge Raad in een fiscale zaak ambtshalve vastgesteld dat de voorzitter van het hof ten tijde van de bestreden uitspraak niet langer lid was van het hof en vervolgens geoordeeld dat de uitspraak ten gevolge daarvan niet was vastgesteld door het voor meervoudige kamers van gerechtshoven wettelijk voorgeschreven aantal van drie leden en mitsdien nietig was, zie HR 19 juni 1985, ECLI:NL:HR:1985:2.

123. Zie HR 21 oktober 2022, ECLI:NL:HR:2022:1438, rov. 5.3 met verwijzing naar de Meavita-beschikking HR 18 november 2016, ECLI:NL:HR:2016:2607, rov. 3.3.4.

124. Zie in aansluiting op de vorige voetnoot ook het arrest van de belastingkamer van de Hoge Raad van 21 oktober 2022, ECLI:NL:HR:2022:1509, rov. 4.2 en 4.3.

126. Zo ook de Procureur-Generaal in zijn vorderingen tot cassatie in het belang der wet inzake bij het gerechtshof 's-Hertogenbosch geconstateerde onvolkomenheden bij de beëdiging van een aantal raadsheren(-plaatsvervanger), ECLI:NL:PHR:2022:819/820, onder 8.6.

127. HR 6 mei 1925, B. 3603. Zie daarover de in de vorige voetnoot genoemde vorderingen van de P-G, onder 8.3.

128. Zie de boekbespreking door Jan Vranken in

129. EHRM Application no. 19365/19, Johanna Kuijt against the Netherlands.

130. ECLI:NL:HR:2024:741.